Lazer va ularning turlari
Uyg‘ongan atom o‘z-o‘zidan (spontan) foton chiqaradi, bunda fotonlar fazasi va yo‘nalishi tartibsiz bo‘ladi. Eynshteyn ko‘rsatganidek, o‘tish energiyasi hν ga teng foton uyg‘ongan atom yonidan o‘tsa, atomni majburan pastki holatga tushirishi mumkin: chiqqan foton unikidek chastotali, fazali, yo‘nalishli va qutblanishli bo‘ladi. Agar uyg‘ongan atomlar soni asosiy holatdagilardan ko‘p bo‘lsa (inversiya; buning uchun atomlar uzoq yashaydigan metastabil holatga ega bo‘lishi va tashqi manba — «nasos» — ularni uyg‘otib turishi kerak), fotonlar ko‘chkisimon ko‘payadi. Oynalar orasidagi rezonatorda nur qayta-qayta o‘tib kuchayadi va bir tomondan qisman chiqadi. Birinchi yoqut lazerida xrom ionlari yorug‘lik chaqnashidan uyg‘onadi va ≈ 694 nm qizil nur beradi. Lazer nuri kogerent, deyarli monoxromatik, juda yo‘nalgan (kichik yoyilish burchagi) va yuqori intensivlikka ega. Turlari: qattiq jismli, gaz, yarimo‘tkazgichli, tolali va boshqalar; ular o‘lchash, aloqa (optik tola), payvandlash va kesish, tibbiyot, shtrix-kod o‘qish kabilarda qo‘llanadi. Xavfsizlik: lazer nuri, hatto kuchsiz ko‘rsatkichniki ham, ko‘zni shikastlashi mumkin — uni hech qachon odam, hayvon yoki oynaviy sirtlar tomon yo‘naltirmang.
Optik tolali internet kabelida ma’lumot lazer impulslari bilan uzatiladi. Sekundiga 10 milliard impuls bo‘lsa, har biri 0,1 ns davom etadi va yorug‘lik shu vaqtda vakuumda atigi 3 sm yo‘l bosadi. Lazer nuri bir rangli va kogerent bo‘lgani uchun bunday qisqa, toza impulslarni tolada uzoqqa yetkazish mumkin.
Aloqa muhandislari optik tolali tarmoqlarni quradi, jarrohlar lazer bilan ko‘z va to‘qimalarni davolaydi, zavod texnologlari lazer bilan metallni aniq kesadi va belgilaydi.
Lazer ishlatadigan bitta kundalik qurilmani (masalan, shtrix-kod o‘quvchi yoki optik tolali internet) va lazer xavfsizligining bitta qoidasini o‘z so‘zlaringiz bilan yozing. Hech qachon lazer nurini ko‘z yoki odamga qaratmang.
Lazer ko‘rsatkichini o‘qituvchi ruxsatisiz ishlatmang; uni ko‘zga, odamga, hayvonga yoki ko‘zgu va oynaga yo‘naltirmang. Mashq: daftarda lazer nurining o‘ziga xos 4 xossasini va har biriga bittadan qo‘llanishini yozing (masalan, kogerentlik, yo‘nalganlik).