ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Lazer

Darslar 38 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
38

Lazer va ularning turlari

Darslik: 156–159-betlar
MaqsadMajburiy nurlanish, inversiya va lazer ishlash prinsipini, lazer nurining xossalarini va qo‘llanishini bilish; lazer xavfsizligi qoidalarini aytish va oddiy hisoblar qilish.
Yangi so‘zlar
majburiy nurlanish · stimulated emissionmetastabil holat · metastable statekogerent nur · coherent lightinversiya · population inversion
Tushuntirish

Uyg‘ongan atom o‘z-o‘zidan (spontan) foton chiqaradi, bunda fotonlar fazasi va yo‘nalishi tartibsiz bo‘ladi. Eynshteyn ko‘rsatganidek, o‘tish energiyasi hν ga teng foton uyg‘ongan atom yonidan o‘tsa, atomni majburan pastki holatga tushirishi mumkin: chiqqan foton unikidek chastotali, fazali, yo‘nalishli va qutblanishli bo‘ladi. Agar uyg‘ongan atomlar soni asosiy holatdagilardan ko‘p bo‘lsa (inversiya; buning uchun atomlar uzoq yashaydigan metastabil holatga ega bo‘lishi va tashqi manba — «nasos» — ularni uyg‘otib turishi kerak), fotonlar ko‘chkisimon ko‘payadi. Oynalar orasidagi rezonatorda nur qayta-qayta o‘tib kuchayadi va bir tomondan qisman chiqadi. Birinchi yoqut lazerida xrom ionlari yorug‘lik chaqnashidan uyg‘onadi va ≈ 694 nm qizil nur beradi. Lazer nuri kogerent, deyarli monoxromatik, juda yo‘nalgan (kichik yoyilish burchagi) va yuqori intensivlikka ega. Turlari: qattiq jismli, gaz, yarimo‘tkazgichli, tolali va boshqalar; ular o‘lchash, aloqa (optik tola), payvandlash va kesish, tibbiyot, shtrix-kod o‘qish kabilarda qo‘llanadi. Xavfsizlik: lazer nuri, hatto kuchsiz ko‘rsatkichniki ham, ko‘zni shikastlashi mumkin — uni hech qachon odam, hayvon yoki oynaviy sirtlar tomon yo‘naltirmang.

hνhνhνuyg‘ongan atom
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Optik tolali internet kabelida ma’lumot lazer impulslari bilan uzatiladi. Sekundiga 10 milliard impuls bo‘lsa, har biri 0,1 ns davom etadi va yorug‘lik shu vaqtda vakuumda atigi 3 sm yo‘l bosadi. Lazer nuri bir rangli va kogerent bo‘lgani uchun bunday qisqa, toza impulslarni tolada uzoqqa yetkazish mumkin.

Kim ishlatadi

Aloqa muhandislari optik tolali tarmoqlarni quradi, jarrohlar lazer bilan ko‘z va to‘qimalarni davolaydi, zavod texnologlari lazer bilan metallni aniq kesadi va belgilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Lazer ishlatadigan bitta kundalik qurilmani (masalan, shtrix-kod o‘quvchi yoki optik tolali internet) va lazer xavfsizligining bitta qoidasini o‘z so‘zlaringiz bilan yozing. Hech qachon lazer nurini ko‘z yoki odamga qaratmang.

Namunalar
Yoqut lazeri λ = 694 nm: foton energiyasi E = 1240/694 ≈ 1,79 eV ≈ 2,9·10⁻¹⁹ J. Impuls energiyasi 2,9 J bo‘lsa, bir impulsdagi fotonlar soni N = 2,9/(2,9·10⁻¹⁹) = 10¹⁹.
!Xavfsizlik
Lazer nuri, hatto kuchsiz ko‘rsatkichniki ham, ko‘zni shikastlashi mumkin: uni hech qachon odam, hayvon yoki oynaviy sirtlarga yo‘naltirmang.
Uzluksiz lazer ko‘rsatkichi: λ = 620 nm (E = 2 eV = 3,2·10⁻¹⁹ J), quvvat 2 mW. 1 s da chiqadigan fotonlar N = P/E = 2·10⁻³/(3,2·10⁻¹⁹) ≈ 6·10¹⁵. Dasta kesimi 1 mm² bo‘lsa, intensivlik I = P/S = 2·10⁻³/10⁻⁶ = 2000 W/m².
Sinfda faoliyat

Lazer ko‘rsatkichini o‘qituvchi ruxsatisiz ishlatmang; uni ko‘zga, odamga, hayvonga yoki ko‘zgu va oynaga yo‘naltirmang. Mashq: daftarda lazer nurining o‘ziga xos 4 xossasini va har biriga bittadan qo‘llanishini yozing (masalan, kogerentlik, yo‘nalganlik).

Mashq
1
Majburiy nurlanish nima?
2
Impuls energiyasi 6 J, davomiyligi 3 ms. O‘rtacha quvvat necha W?
3
Lazer dastasining yoyilish burchagi 10⁻³ rad. 500 m masofada dasta diametri taxminan qancha?
4
Nima uchun lazer nurini ko‘zga yo‘naltirish xavfli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning yozgi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →