Laboratoriya ishi: Yoritilganlikning yorug‘lik kuchiga bog‘liqligi
Ishning maqsadi — yoritilganlik E yorug‘lik kuchi I ga to‘g‘ri proporsional (E = I/r²) ekanini tekshirish. Qurilma: yorug‘lik kuchi ma’lum bo‘lgan cho‘g‘lanma lampa (2-lampa), kuchlanishi o‘zgartiriladigan manbaga ulangan sinaladigan lampa (1-lampa), lyuksmetr (fotoelement), o‘lchov tasmasi. Usul: 1-lampa yoqiladi, undan r₁ masofada lyuksmetr E₁ ni ko‘rsatadi. Keyin 1-lampa o‘chirilib, 2-lampa yoqiladi va uni lyuksmetrga shunday yaqinlashtirish/uzoqlashtirish bilan masofa r₂ topiladiki, ko‘rsatish yana E₁ ga teng bo‘lsin. Yoritilganliklar teng: I₁/r₁² = I₂/r₂², shundan I₁ = I₂·(r₁/r₂)². 1-lampaning kuchlanishini bosqichma-bosqich oshirib (40, 80, … V) har safar I₁ ni topib, E = f(I) grafigini chizamiz: nuqtalar koordinata boshidan o‘tuvchi to‘g‘ri chiziqqa yaqin bo‘lishi kerak. Qo‘shimcha ishda r ni o‘zgartirib, E = f(1/r²) grafikni tekshiramiz. Xavfsizlik: lampalarni elektr tarmog‘iga ulash va kuchlanishni o‘zgartirishni faqat o‘qituvchi bajaradi; qizigan lampalarni ushlamang.
Ikki lampa devorda bir xil yorqinlikda ko‘rinishi uchun biri 1,0 m da, ikkinchisi 1,5 m da turishi kerak bo‘lsin. Ko‘z yorqinlikni o‘lchay olmasa ham, tenglikni yaxshi sezadi. Demak, uzoqdagi lampa I₂ = I₁ · (1,5/1,0)² = 2,25 marta kuchliroq. Laboratoriya ishi shu «taqqoslab o‘lchash» usulini o‘rgatadi.
Metrologlar kattalikni etalon bilan solishtirib o‘lchaydi, fotometr bilan ishlovchi muhandislar chiroqlarni yorug‘lik kuchi bo‘yicha taqqoslaydi, sifat nazoratchilari mahsulotni namunaga solishtirib tekshiradi.
Ikki narsaning qaysi biri og‘irroq ekanini tarozisiz taqqoslang: chizg‘ichni qalam ustiga muvozanatda qo‘yib, narsalarni uning ikki uchiga joylang. Muvozanat topilganda o‘lchash usuli «tenglashtirish» ekanini yozing.
Daftarda E = f(I) va E = f(1/r²) uchun jadval va grafik chizing (misoldagi sonlar bilan). Tajribani maktab laboratoriyasida o‘qituvchi bilan bajaring; uyda lampa va telefon ilovasi bilan E ning masofaga bog‘liqligini tekshirishingiz mumkin.