ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Fotometriya va yoritilganlik

Darslar 30–31 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
31

Laboratoriya ishi: Yoritilganlikning yorug‘lik kuchiga bog‘liqligi

Darslik: 115–120-betlar
MaqsadYoritilganlikning yorug‘lik kuchiga va masofaga bog‘liqligini tajribada tekshirish usulini (E = I/r², tenglashtirish usuli I₁ = I₂·(r₁/r₂)²) bilish va natijalarni qayta ishlash.
Yangi so‘zlar
lyuksmetr · luxmeterfotoelement · photocello‘lchash xatoligi · measurement errorgrafik · graph
Tushuntirish

Ishning maqsadi — yoritilganlik E yorug‘lik kuchi I ga to‘g‘ri proporsional (E = I/r²) ekanini tekshirish. Qurilma: yorug‘lik kuchi ma’lum bo‘lgan cho‘g‘lanma lampa (2-lampa), kuchlanishi o‘zgartiriladigan manbaga ulangan sinaladigan lampa (1-lampa), lyuksmetr (fotoelement), o‘lchov tasmasi. Usul: 1-lampa yoqiladi, undan r₁ masofada lyuksmetr E₁ ni ko‘rsatadi. Keyin 1-lampa o‘chirilib, 2-lampa yoqiladi va uni lyuksmetrga shunday yaqinlashtirish/uzoqlashtirish bilan masofa r₂ topiladiki, ko‘rsatish yana E₁ ga teng bo‘lsin. Yoritilganliklar teng: I₁/r₁² = I₂/r₂², shundan I₁ = I₂·(r₁/r₂)². 1-lampaning kuchlanishini bosqichma-bosqich oshirib (40, 80, … V) har safar I₁ ni topib, E = f(I) grafigini chizamiz: nuqtalar koordinata boshidan o‘tuvchi to‘g‘ri chiziqqa yaqin bo‘lishi kerak. Qo‘shimcha ishda r ni o‘zgartirib, E = f(1/r²) grafikni tekshiramiz. Xavfsizlik: lampalarni elektr tarmog‘iga ulash va kuchlanishni o‘zgartirishni faqat o‘qituvchi bajaradi; qizigan lampalarni ushlamang.

!Xavfsizlik
Lampa qizib ketadi, unga tegmang; yoritilganlikni o‘lchashda lampani tarmoqdan faqat o‘qituvchi ruxsati bilan ulang, simlarning izolyatsiyasini tekshiring.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikki lampa devorda bir xil yorqinlikda ko‘rinishi uchun biri 1,0 m da, ikkinchisi 1,5 m da turishi kerak bo‘lsin. Ko‘z yorqinlikni o‘lchay olmasa ham, tenglikni yaxshi sezadi. Demak, uzoqdagi lampa I₂ = I₁ · (1,5/1,0)² = 2,25 marta kuchliroq. Laboratoriya ishi shu «taqqoslab o‘lchash» usulini o‘rgatadi.

Kim ishlatadi

Metrologlar kattalikni etalon bilan solishtirib o‘lchaydi, fotometr bilan ishlovchi muhandislar chiroqlarni yorug‘lik kuchi bo‘yicha taqqoslaydi, sifat nazoratchilari mahsulotni namunaga solishtirib tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki narsaning qaysi biri og‘irroq ekanini tarozisiz taqqoslang: chizg‘ichni qalam ustiga muvozanatda qo‘yib, narsalarni uning ikki uchiga joylang. Muvozanat topilganda o‘lchash usuli «tenglashtirish» ekanini yozing.

Namunalar
2-lampa I₂ = 50 cd, r₂ = 1,0 m da lyuksmetr 50 lx ko‘rsatdi; 1-lampa r₁ = 0,8 m da xuddi shu 50 lx ni berdi. I₁ = I₂·(r₁/r₂)² = 50·0,64 = 32 cd. Tekshiruv: E₁ = 32/0,8² = 50 lx.
I, cdE, lx8162432405101520250
Jadval: (I, cd; E, lx) = (8; 5), (16; 10), (24; 15), (32; 20) — r = 1,26 m da. E/I = 0,625 lx/cd barcha satrlarda bir xil: E ~ I, grafik koordinata boshidan o‘tuvchi to‘g‘ri chiziq (bunda 1/r² = 0,625 m⁻²).
Sinfda faoliyat

Daftarda E = f(I) va E = f(1/r²) uchun jadval va grafik chizing (misoldagi sonlar bilan). Tajribani maktab laboratoriyasida o‘qituvchi bilan bajaring; uyda lampa va telefon ilovasi bilan E ning masofaga bog‘liqligini tekshirishingiz mumkin.

Mashq
1
Bu tajribada ikkinchi lampochka qanday vazifa bajaradi?
2
I₂ = 60 cd, r₁ = 0,5 m, r₂ = 1,0 m (E teng). I₁ necha cd?
3
E = 40 lx, r = 1,5 m. Yorug‘lik kuchi necha cd? (E = I/r²)
4
E = f(I) grafigi koordinata boshidan o‘tuvchi to‘g‘ri chiziq bo‘lsa, qanday xulosa chiqariladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning konferensiya slaydiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →