ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Elektromagnit to‘lqinlar

Darslar 21–22 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
21

Elektromagnit tebranishlarning tarqalishi. Elektromagnit to‘lqin tezligi

Darslik: 76–78-betlar
MaqsadMaksvell gipotezasini va elektromagnit to‘lqinlarning hosil bo‘lishini tushuntirish, Hertz tajribasini bilish va λ = c/ν formulasi bilan to‘lqin uzunligini hisoblash.
Yangi so‘zlar
Maksvell gipotezasi · Maxwell's hypothesisuyurmaviy elektr maydon · vortex electric fieldochiq tebranish konturi · open oscillating circuitelektromagnit to‘lqin · electromagnetic wave
Tushuntirish

Faradey kashfiyotini tahlil qilgan Maksvell magnit maydonning har qanday o‘zgarishi atrofida uyurmaviy elektr maydon hosil qiladi, degan xulosaga keldi. Simmetriya nuqtayi nazaridan u teskari gipotezani ilgari surdi: elektr maydonning har qanday o‘zgarishi atrofida uyurmaviy magnit maydon hosil qiladi. Demak, fazoda o‘zgaruvchan elektr va magnit maydonlar bir-birini yaratib turishi, ya’ni elektromagnit to‘lqin sifatida tarqalishi mumkin. Maksvell o‘limidan taxminan 10 yil o‘tgach, 1886–1889-yillarda H. Hertz uchqunli vibrator yordamida bunday to‘lqinlarni hosil qildi va qabul qildi: ikkinchi vibratorning sharchalari orasida uchqun paydo bo‘lishi to‘lqin kelganini bildirgan. Yopiq konturdan to‘lqin deyarli chiqmaydi; kondensator qoplamalarini uzoqlashtirib, ochiq tebranish konturi (antenna) hosil qilinsa, maydon fazoga tarqaladi. Elektromagnit to‘lqinda E va B vektorlari o‘zaro tik va tarqalish tezligiga tik (ko‘ndalang to‘lqin). Vakuumda tezligi c ≈ 3·10⁸ m/s (yorug‘lik tezligi); to‘lqin uzunligi λ = c/ν = c·T.

cEB
← kichik λ katta λ →ko‘rinadigan yorug‘lik

λ = 5,01 · 10⁻⁷ m · f = c ÷ λ = 5,99 · 10¹⁴ Hz

ko‘rinadigan yorug‘lik: ko‘rish

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Wi-Fi chastotasi 2,4 GHz bo‘lsa, to‘lqin uzunligi λ = c/ν = 3·10⁸/2,4·10⁹ = 12,5 sm; 5 GHz da 6 sm. Antenna odatda to‘lqin uzunligining chorak qismi atrofida bo‘ladi, shuning uchun telefon va routerlardagi antennalar bir necha santimetr kattalikda.

Kim ishlatadi

Aloqa muhandislari antenna o‘lchamini to‘lqin uzunligiga moslaydi, radioastronomlar koinotdan kelgan radiotolqinlarni qabul qiladi, kosmik missiya boshqaruvchilari signal yetib borish vaqtini hisobga oladi: Mars bilan aloqada u 3 dan 22 minutgacha.

Bugun sinab ko‘ring

Telefon yoki radio signali qayerlarda zaiflashishini eslang: liftda, yopiq metall kuzovli mashinada yoki yerto‘lada. Metall to‘lqinlarni deyarli to‘liq qaytarishini eslab, buning sababini bir jumlada yozing.

Namunalar
Ochiq konturdagi tebranishlar chastotasi 1,5 MHz. Vakuumdagi to‘lqin uzunligi λ = c/ν = 3·10⁸/1,5·10⁶ = 200 m.
Quyoshdan Yergacha taxminan 1,5·10⁸ km. Yorug‘lik (elektromagnit to‘lqin) bu yo‘lni t = s/c = 1,5·10⁸ km / (3·10⁵ km/s) = 500 s ≈ 8 min 20 s da o‘tadi.
Sinfda faoliyat

Daftarda E va B ning o‘zaro tikligini chizma bilan ko‘rsating: x o‘qi bo‘ylab tarqalayotgan to‘lqin uchun E ni y o‘qi bo‘ylab, B ni z o‘qi bo‘ylab, to‘lqinning bir uzunligini chizing. Keyin uyingizda mobil telefon, Wi‑Fi va radio qaysi chastotalarda ishlashini aniqlab (qurilma hujjatidan), λ = c/ν bilan to‘lqin uzunliklarini hisoblang.

Mashq
1
Maksvell gipotezasiga ko‘ra o‘zgaruvchan elektr maydon nimani hosil qiladi?
2
100 MHz chastotali radioto‘lqin havoda qanday to‘lqin uzunligiga ega? (c = 3·10⁸ m/s) m larda.
3
To‘lqin uzunligi 1500 m bo‘lgan radioto‘lqin chastotasi necha kHz?
4
Nima uchun elektromagnit to‘lqin ko‘ndalang to‘lqin deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAnvarning tayyorgarlik rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →