ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Interferensiya va difraksiya

Darslar 25 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
25

Yorug‘lik interferensiyasi va difraksiyasi

Darslik: 91–95-betlar
MaqsadYorug‘lik interferensiyasi (maksimum va minimum shartlari, Yung tajribasi, yupqa plyonkalar, Nyuton halqalari) va difraksiyasi (difraksion panjara d·sinφ = nλ) ni tushuntirish va hisoblash.
Yangi so‘zlar
interferensiya · interferencekogerent to‘lqinlar · coherent wavesyo‘l farqi · path differencedifraksion panjara · diffraction grating
Tushuntirish

Chastotalari teng va fazalar farqi o‘zgarmas bo‘lgan (kogerent) to‘lqinlar uchrashganda ular ayrim nuqtalarda bir-birini kuchaytiradi, boshqalarida susaytiradi — bu interferensiya. Yo‘l farqi Δd = d₂ – d₁ yarim to‘lqinlarning juft soniga teng bo‘lsa, maksimum: Δd = 2k·λ/2 = kλ; toq soniga teng bo‘lsa, minimum: Δd = (2k + 1)·λ/2 (k = 0, 1, 2, …). Ikki mustaqil lampa kogerent emas, chunki atomlar nurni mustaqil va tasodifiy chiqaradi; shuning uchun bitta manba nuri sun’iy ravishda ikkiga bo‘linadi: Yung tajribasida (1801) ikki tor tirqish orqali, yupqa plyonkada (sovun pufagi, yog‘ pardasi) — ustki va ostki sirtdan qaytgan nurlar, Nyuton halqalarida — linza va plastinka orasidagi havo qatlamidan qaytgan nurlar bilan. Ikki tirqish orasi d, ekrangacha L bo‘lsa, qo‘shni yorug‘ yo‘llar orasi Δy = λL/d. Difraksiya — to‘lqinning to‘siq yoki tirqish chetini aylanib o‘tishi, to‘siq o‘lchami to‘lqin uzunligi bilan taqqoslanadigan bo‘lganda yaqqol seziladi. Davri d bo‘lgan difraksion panjarada yorug‘ maksimumlar d·sinφ = nλ (n = 0, 1, 2, …) shartida kuzatiladi; oq yorug‘likda markaz oq, yon tomonlarda spektrlar hosil bo‘ladi. Bu hodisalar yorug‘likning to‘lqin tabiatini tasdiqlaydi.

d₁d₂Pd
Δy = 2,2 mm

Δy = λ·L ÷ d = 2,2 mm

λ kattalashsa yoki d kichiklashsa, yo‘llar kengayadi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ko‘zoynak va kamera linzalaridagi yaltiroqlikni kamaytiruvchi yupqa qoplama shuning uchun ishlaydi: qoplama qalinligi taxminan λ/(4n) = 550/(4·1,38) ≈ 100 nm bo‘lsa, ikki qaytgan nur bir-birini susaytiradi va yorug‘lik ko‘proq o‘tadi. Shuning uchun linza yuzasida yengil binafsha yoki yashil tus ko‘rinadi.

Kim ishlatadi

Optik muhandislar linza va quyosh batareyalariga yaltirashga qarshi qoplama yaratadi, ko‘zoynak texniklari qoplamali linzalarni tayyorlaydi, fiziklar yupqa pardalar qalinligini rang bo‘yicha o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kunduzi (quyosh nurisiz joyda) ko‘zoynak, durbin yoki telefon kamerasi oynasidagi derazaning aksiga qarang va uni asta og‘dirib ko‘ring: yengil tus burchakka qarab o‘zgaradi, chunki nur yupqa qoplama ichida boshqacha yo‘l bosadi.

Namunalar
y, mmI−6−3360I3 mm6 mm
Yung tajribasi: λ = 600 nm, tirqishlar orasi d = 0,3 mm, ekran L = 1,5 m. Δy = λL/d = 6·10⁻⁷·1,5/(3·10⁻⁴) = 3·10⁻³ m = 3 mm. Ekranda markazdan 2 Δy = 6 mm da ikkinchi yorug‘ polosa bo‘ladi.
nsinφφ
10,211,5°
20,423,6°
30,636,9°
40,853,1°
Panjara 400 chiziq/mm: d = 1 mm/400 = 2,5 μm; λ = 500 nm. sinφ = nλ/d = n/5; n = 1: φ ≈ 11,5°; n = 2: sinφ = 0,4, φ ≈ 23,6°. sinφ ≤ 1 bo‘lgani uchun n < 5, ya’ni eng ko‘pi bilan 4-tartibgacha maksimum ko‘rinadi.
Sinfda faoliyat

Xavfsiz tajriba: sovun eritmasidan sim halqada parda hosil qilib, oq lampa yorug‘ligida rangli polosalarni va ularning pastga siljishini kuzating. Kompakt-disk (CD) sirtida lampa yoki telefon chiroqchasi nurining spektrlarga ajralishini kuzating. Quyoshga qaramang, lazer nurini hech kimning ko‘ziga yo‘naltirmang.

Mashq
1
Interferensiya maksimumi sharti nima?
2
λ = 0,6 μm. Yo‘l farqi 0,9 μm bo‘lsa, nuqtada nima kuzatiladi?
3
Panjara davri 4 μm, λ = 500 nm; φ = 30° dagi maksimumning tartibi n necha? (sin30° = 1/2)
4
Nima uchun ikkita bir xil lampochka interferension manzara bermaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAzizning bahorgi to‘garaklariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →