Yorug‘lik interferensiyasi va difraksiyasi
Chastotalari teng va fazalar farqi o‘zgarmas bo‘lgan (kogerent) to‘lqinlar uchrashganda ular ayrim nuqtalarda bir-birini kuchaytiradi, boshqalarida susaytiradi — bu interferensiya. Yo‘l farqi Δd = d₂ – d₁ yarim to‘lqinlarning juft soniga teng bo‘lsa, maksimum: Δd = 2k·λ/2 = kλ; toq soniga teng bo‘lsa, minimum: Δd = (2k + 1)·λ/2 (k = 0, 1, 2, …). Ikki mustaqil lampa kogerent emas, chunki atomlar nurni mustaqil va tasodifiy chiqaradi; shuning uchun bitta manba nuri sun’iy ravishda ikkiga bo‘linadi: Yung tajribasida (1801) ikki tor tirqish orqali, yupqa plyonkada (sovun pufagi, yog‘ pardasi) — ustki va ostki sirtdan qaytgan nurlar, Nyuton halqalarida — linza va plastinka orasidagi havo qatlamidan qaytgan nurlar bilan. Ikki tirqish orasi d, ekrangacha L bo‘lsa, qo‘shni yorug‘ yo‘llar orasi Δy = λL/d. Difraksiya — to‘lqinning to‘siq yoki tirqish chetini aylanib o‘tishi, to‘siq o‘lchami to‘lqin uzunligi bilan taqqoslanadigan bo‘lganda yaqqol seziladi. Davri d bo‘lgan difraksion panjarada yorug‘ maksimumlar d·sinφ = nλ (n = 0, 1, 2, …) shartida kuzatiladi; oq yorug‘likda markaz oq, yon tomonlarda spektrlar hosil bo‘ladi. Bu hodisalar yorug‘likning to‘lqin tabiatini tasdiqlaydi.
Δy = λ·L ÷ d = 2,2 mm
λ kattalashsa yoki d kichiklashsa, yo‘llar kengayadi
Ko‘zoynak va kamera linzalaridagi yaltiroqlikni kamaytiruvchi yupqa qoplama shuning uchun ishlaydi: qoplama qalinligi taxminan λ/(4n) = 550/(4·1,38) ≈ 100 nm bo‘lsa, ikki qaytgan nur bir-birini susaytiradi va yorug‘lik ko‘proq o‘tadi. Shuning uchun linza yuzasida yengil binafsha yoki yashil tus ko‘rinadi.
Optik muhandislar linza va quyosh batareyalariga yaltirashga qarshi qoplama yaratadi, ko‘zoynak texniklari qoplamali linzalarni tayyorlaydi, fiziklar yupqa pardalar qalinligini rang bo‘yicha o‘lchaydi.
Kunduzi (quyosh nurisiz joyda) ko‘zoynak, durbin yoki telefon kamerasi oynasidagi derazaning aksiga qarang va uni asta og‘dirib ko‘ring: yengil tus burchakka qarab o‘zgaradi, chunki nur yupqa qoplama ichida boshqacha yo‘l bosadi.
| n | sinφ | φ |
|---|---|---|
| 1 | 0,2 | 11,5° |
| 2 | 0,4 | 23,6° |
| 3 | 0,6 | 36,9° |
| 4 | 0,8 | 53,1° |
Xavfsiz tajriba: sovun eritmasidan sim halqada parda hosil qilib, oq lampa yorug‘ligida rangli polosalarni va ularning pastga siljishini kuzating. Kompakt-disk (CD) sirtida lampa yoki telefon chiroqchasi nurining spektrlarga ajralishini kuzating. Quyoshga qaramang, lazer nurini hech kimning ko‘ziga yo‘naltirmang.