Yadro reaksiyalari. Siljish qonuni
Yadro reaksiyasi — yadroning boshqa yadro yoki zarra bilan ta’sirlashib, boshqa yadrolarga aylanishi. Har qanday reaksiyada elektr zaryadi, nuklonlar soni (massa soni), to‘la energiya, impuls va impuls momenti saqlanadi; shuning uchun tenglamada chap va o‘ng tomonlarda pastki indekslar (Z) yig‘indisi ham, yuqori indekslar (A) yig‘indisi ham teng bo‘lishi kerak. Siljish qoidalari: α-yemirilishda (yadro ⁴₂He chiqaradi) A 4 ga, Z 2 ga kamayadi — element davriy sistemada ikki katak chapga siljiydi; β⁻-yemirilishda yadrodagi neytron protonga aylanib, elektron va antineytrino chiqadi: A o‘zgarmaydi, Z 1 ga ortadi (bir katak o‘ngga); β⁺-yemirilishda pozitron chiqadi, Z 1 ga kamayadi; γ-nurlanishda uyg‘ongan yadro asosiy holatga o‘tib foton chiqaradi, A ham, Z ham o‘zgarmaydi. Reaksiya energiyasi chiqishi Q = (Σm_boshlang‘ich − Σm_oxirgi)·c²: Q > 0 bo‘lsa reaksiya ekzotermik (energiya ajraladi), Q < 0 bo‘lsa endotermik (energiya yutiladi). Massalar a.m.b. da berilsa, Q (MeV) = Δm·931,5. Sun’iy radioaktivlikni 1934-yilda I. va F. Jolio-Kyuri alyuminiyni α-zarralar bilan nurlantirib kashf etishgan.
| Yemirilish | Z | A |
|---|---|---|
| α | Z − 2 | A − 4 |
| β⁻ | Z + 1 | A |
| γ | o‘zgarmaydi | o‘zgarmaydi |
Quyoshda to‘rtta vodorod yadrosidan bitta geliy-4 yadrosi hosil bo‘ladi: 4 ¹₁H → ⁴₂He + 2 e⁺ + 2 ν. Tekshiramiz: zaryad 4 = 2 + 2, nuklonlar soni 4 = 4. Reaksiyada taxminan 26,7 MeV energiya ajraladi, bu boshlang‘ich massaning taxminan 0,7 % ga to‘g‘ri keladi.
Astrofiziklar yulduzlar energiyasini yadro reaksiyalari bilan tushuntiradi, yadro muhandislari reaksiya tenglamalarini saqlanish qonunlari bo‘yicha tekshiradi, tibbiyot fiziklari kasalxona uchun izotoplar olish reaksiyalarini tanlaydi.
12 ta qalam (yoki tanga, tugma) ni uchta teng bo‘lmagan guruhga ajrating va guruhlar yig‘indisi yana 12 bo‘lishini tekshiring. Yadro reaksiyasida ham nuklonlar umumiy soni va umumiy zaryad ikki tomonda xuddi shunday teng bo‘lishi kerak.
| Massa, a.m.b. | |
|---|---|
| boshida | 4,02820 |
| oxirida | 4,02469 |
| Δm | 0,00351 |
Daftarda ²³⁸U → ²³⁴Th → ²³⁴Pa → ²³⁴U qatoridagi har bir qadam α yoki β⁻ ekanini A va Z yig‘indilarini tekshirib aniqlang (Th Z = 90, Pa Z = 91, U Z = 92). Qog‘ozda bajariladigan mashq.