ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Yadro reaksiyalari, siljish qoidasi

Darslar 42 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
42

Yadro reaksiyalari. Siljish qonuni

Darslik: 170–172-betlar
MaqsadYadro reaksiyalarida saqlanish qonunlarini, α-, β- va γ-nurlanishda siljish qoidasini bilish; reaksiya tenglamalarini to‘ldirish va energiya chiqishini Q = Δm·c² bo‘yicha hisoblash.
Yangi so‘zlar
yadro reaksiyasi · nuclear reactionsiljish qoidasi · displacement ruleona va bola yadro · parent and daughter nucleusenergiya chiqishi · energy release
Tushuntirish

Yadro reaksiyasi — yadroning boshqa yadro yoki zarra bilan ta’sirlashib, boshqa yadrolarga aylanishi. Har qanday reaksiyada elektr zaryadi, nuklonlar soni (massa soni), to‘la energiya, impuls va impuls momenti saqlanadi; shuning uchun tenglamada chap va o‘ng tomonlarda pastki indekslar (Z) yig‘indisi ham, yuqori indekslar (A) yig‘indisi ham teng bo‘lishi kerak. Siljish qoidalari: α-yemirilishda (yadro ⁴₂He chiqaradi) A 4 ga, Z 2 ga kamayadi — element davriy sistemada ikki katak chapga siljiydi; β⁻-yemirilishda yadrodagi neytron protonga aylanib, elektron va antineytrino chiqadi: A o‘zgarmaydi, Z 1 ga ortadi (bir katak o‘ngga); β⁺-yemirilishda pozitron chiqadi, Z 1 ga kamayadi; γ-nurlanishda uyg‘ongan yadro asosiy holatga o‘tib foton chiqaradi, A ham, Z ham o‘zgarmaydi. Reaksiya energiyasi chiqishi Q = (Σm_boshlang‘ich − Σm_oxirgi)·c²: Q > 0 bo‘lsa reaksiya ekzotermik (energiya ajraladi), Q < 0 bo‘lsa endotermik (energiya yutiladi). Massalar a.m.b. da berilsa, Q (MeV) = Δm·931,5. Sun’iy radioaktivlikni 1934-yilda I. va F. Jolio-Kyuri alyuminiyni α-zarralar bilan nurlantirib kashf etishgan.

YemirilishZA
αZ − 2A − 4
β⁻Z + 1A
γo‘zgarmaydio‘zgarmaydi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quyoshda to‘rtta vodorod yadrosidan bitta geliy-4 yadrosi hosil bo‘ladi: 4 ¹₁H → ⁴₂He + 2 e⁺ + 2 ν. Tekshiramiz: zaryad 4 = 2 + 2, nuklonlar soni 4 = 4. Reaksiyada taxminan 26,7 MeV energiya ajraladi, bu boshlang‘ich massaning taxminan 0,7 % ga to‘g‘ri keladi.

Kim ishlatadi

Astrofiziklar yulduzlar energiyasini yadro reaksiyalari bilan tushuntiradi, yadro muhandislari reaksiya tenglamalarini saqlanish qonunlari bo‘yicha tekshiradi, tibbiyot fiziklari kasalxona uchun izotoplar olish reaksiyalarini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

12 ta qalam (yoki tanga, tugma) ni uchta teng bo‘lmagan guruhga ajrating va guruhlar yig‘indisi yana 12 bo‘lishini tekshiring. Yadro reaksiyasida ham nuklonlar umumiy soni va umumiy zaryad ikki tomonda xuddi shunday teng bo‘lishi kerak.

Namunalar
²²⁶₈₈Ra → ²²²₈₆Rn + ⁴₂He: A: 226 = 222 + 4, Z: 88 = 86 + 2 — to‘g‘ri. β⁻: ¹⁴₆C → ¹⁴₇N + ⁰₋₁e + antineytrino: A: 14 = 14 + 0, Z: 6 = 7 − 1.
Massa, a.m.b.
boshida4,02820
oxirida4,02469
Δm0,00351
²₁H + ²₁H → ³₂He + ¹₀n. Atom massalari: 2·2,01410 = 4,02820 a.m.b. boshida; oxirida 3,01603 + 1,00866 = 4,02469. Δm = 0,00351 a.m.b. > 0, Q = 0,00351·931,5 ≈ 3,27 MeV — reaksiya ekzotermik.
Sinfda faoliyat

Daftarda ²³⁸U → ²³⁴Th → ²³⁴Pa → ²³⁴U qatoridagi har bir qadam α yoki β⁻ ekanini A va Z yig‘indilarini tekshirib aniqlang (Th Z = 90, Pa Z = 91, U Z = 92). Qog‘ozda bajariladigan mashq.

Mashq
1
Yadro reaksiyalarida qaysi kattaliklar saqlanadi?
2
²³⁵U ning barqaror ²⁰⁷Pb ga aylanishida nechta α-yemirilish bo‘lishi kerak? (faqat massa soni bo‘yicha)
3
²²⁶Ra (Z = 88) α-yemirilishidan keyin Z necha bo‘ladi?
4
Nima uchun γ-nurlanishda element o‘zgarmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruv kechasining rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →