ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

O‘zbekistonda yadro fizikasi

Darslar 45 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
45

O‘zbekistonda yadro fizikasi sohasidagi tadqiqotlar va ularning natijalaridan xalq xo‘jaligida foydalanish

Darslik: 182–185-betlar
MaqsadO‘zbekistonda yadro fizikasi tadqiqotlari yo‘nalishlarini va yadro texnologiyalarining amaliy qo‘llanishini (tibbiyot, qishloq xo‘jaligi, sanoat) bilish; radiatsiya dozasi va xavfsizlik haqida oddiy hisoblar qilish.
Yangi so‘zlar
Yadro fizikasi instituti · Institute of Nuclear Physicsradioizotop · radioisotopedoza (Sv) · dose (Sv)tadqiqot reaktori · research reactor
Tushuntirish

O‘zbekistonda yadro fizikasi bo‘yicha muntazam tadqiqotlar XX asrning o‘rtalarida boshlangan; 1956-yilda O‘zbekiston Fanlar akademiyasi qoshida Yadro fizikasi instituti tashkil etilgan (Toshkent yaqinida, Ulug‘bek shaharchasida). Institutda yadro tuzilishi va yadro reaksiyalari, elementar zarralar va yuqori energiyalar fizikasi, radiatsion fizika va materialshunoslik, shuningdek tadqiqot reaktoridan foydalangan holda izotoplar ishlab chiqarish bo‘yicha ishlar olib boriladi. Amaliy qo‘llanishlar: tibbiyotda radioizotoplar yordamida diagnostika va davolash (masalan, saraton kasalligida nurli terapiya), tibbiy asboblarni γ-nurlar bilan sterilizatsiya qilish; qishloq xo‘jaligida urug‘lar va o‘simliklarga nurlar ta’siri, seleksiya va zararkunandalarga qarshi usullar; sanoatda nuqsonlarni aniqlash, qalinlik va sathni o‘lchash, nurlantirib materiallar xossalarini o‘zgartirish; tahlilda aktivatsion usullar. Eslatma: radioizotoplar bilan ishlash faqat maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan, litsenziyali mutaxassislar tomonidan, doza nazorati ostida bajariladi; maktabda va uyda ularga yaqinlashish mumkin emas. Tabiiy fon dozasi yiliga o‘rtacha 2–3 mSv; ekvivalent doza birligi zivert (Sv). O‘zbekiston o‘zining birinchi atom elektr stansiyasini qurish rejalarini e’lon qilgan; loyiha tayyorlanayotgani sababli batafsil ma’lumotlar o‘zgarishi mumkin, shuning uchun ularni rasmiy manbalardan tekshirish kerak. Quyosh va astrofizika sohasidagi ishlar ham fizika tadqiqotlarining bir qismidir.

SohaQo‘llanilishi
Tibbiyotdiagnostika, nurli terapiya, sterilizatsiya
Qishloq xo‘jaligiurug‘larga nurlar ta’siri, seleksiya
Sanoatnuqson aniqlash, qalinlik va sath o‘lchash
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir martalik tibbiy asboblar (masalan, shprislar) germetik o‘ramda gamma nurlari bilan sterillanadi: nurlar mikroblarni o‘ldiradi, lekin buyumlar radioaktiv bo‘lib qolmaydi. Shu tarzda o‘rama ochilmaguncha asbob toza qoladi. Yadro fizikasining tinch maqsadlarda ishlatilishi shu kabi kundalik tibbiy xavfsizlikka ham xizmat qiladi.

Kim ishlatadi

Tibbiy buyumlar ishlab chiqaruvchilari sterillash jarayonini nazorat qiladi, radiatsiya xavfsizligi xodimlari manbalar bilan ishlashni boshqaradi, qishloq xo‘jaligi olimlari nurlanish bilan urug‘ va mahsulotlar sifatini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Radiatsiya ogohlantirish belgisining rasmini toping va uni qayerda uchratish mumkinligini (masalan, rentgen xonasi, laboratoriya) hamda belgi odamlardan nima talab qilishini yozing.

Namunalar
!Xavfsizlik
Radioizotoplar bilan faqat maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan, litsenziyali mutaxassislar doza nazorati ostida ishlaydi; maktabda va uyda ularga yaqinlashish mumkin emas.
Fon dozasi yiliga 2,4 mSv. Bir kunda ≈ 2,4/365 ≈ 0,0066 mSv = 6,6 μSv. Ko‘krak qafasining rentgen suratidagi taxminiy doza 0,1 mSv ≈ 15 kunlik tabiiy fon dozasiga teng, ya’ni ehtiyotkorlik bilan, kerak bo‘lganda o‘tkaziladi.
t, yilA51015202520004000600080000A8000 TBq1000 TBq
Sterilizatsiya manbai taxminan T = 5 yil (mashq uchun yaxlitlangan) bo‘lgan izotopdan; dastlabki aktivlik 8000 TBq. 15 yilda 3 yarim yemirilish o‘tadi: 8000/8 = 1000 TBq; shuning uchun manba vaqti-vaqti bilan almashtiriladi.
Sinfda faoliyat

Daftarda ikki ustun tuzing: yadro fizikasining tibbiyot, qishloq xo‘jaligi, sanoatdagi qo‘llanishlari va har biriga mos xavfsizlik qoidasi (masofa, vaqt, to‘siq, mutaxassis nazorati). Radioaktiv manbalarga yaqinlashmang; bu mashq faqat yozma.

Mashq
1
Yadro fizikasining tibbiyotdagi ikkita qo‘llanishini ayting.
2
Fon dozasi yiliga 2 mSv. 10 yilda necha mSv?
3
Manba T = 5 yil, aktivligi 800 TBq. 10 yildan keyin necha TBq?
4
Nima uchun radioizotoplar bilan faqat tayyorgarlikdan o‘tgan mutaxassislar ishlaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘n ikki yil qutisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →