O‘zbekistonda yadro fizikasi sohasidagi tadqiqotlar va ularning natijalaridan xalq xo‘jaligida foydalanish
O‘zbekistonda yadro fizikasi bo‘yicha muntazam tadqiqotlar XX asrning o‘rtalarida boshlangan; 1956-yilda O‘zbekiston Fanlar akademiyasi qoshida Yadro fizikasi instituti tashkil etilgan (Toshkent yaqinida, Ulug‘bek shaharchasida). Institutda yadro tuzilishi va yadro reaksiyalari, elementar zarralar va yuqori energiyalar fizikasi, radiatsion fizika va materialshunoslik, shuningdek tadqiqot reaktoridan foydalangan holda izotoplar ishlab chiqarish bo‘yicha ishlar olib boriladi. Amaliy qo‘llanishlar: tibbiyotda radioizotoplar yordamida diagnostika va davolash (masalan, saraton kasalligida nurli terapiya), tibbiy asboblarni γ-nurlar bilan sterilizatsiya qilish; qishloq xo‘jaligida urug‘lar va o‘simliklarga nurlar ta’siri, seleksiya va zararkunandalarga qarshi usullar; sanoatda nuqsonlarni aniqlash, qalinlik va sathni o‘lchash, nurlantirib materiallar xossalarini o‘zgartirish; tahlilda aktivatsion usullar. Eslatma: radioizotoplar bilan ishlash faqat maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan, litsenziyali mutaxassislar tomonidan, doza nazorati ostida bajariladi; maktabda va uyda ularga yaqinlashish mumkin emas. Tabiiy fon dozasi yiliga o‘rtacha 2–3 mSv; ekvivalent doza birligi zivert (Sv). O‘zbekiston o‘zining birinchi atom elektr stansiyasini qurish rejalarini e’lon qilgan; loyiha tayyorlanayotgani sababli batafsil ma’lumotlar o‘zgarishi mumkin, shuning uchun ularni rasmiy manbalardan tekshirish kerak. Quyosh va astrofizika sohasidagi ishlar ham fizika tadqiqotlarining bir qismidir.
| Soha | Qo‘llanilishi |
|---|---|
| Tibbiyot | diagnostika, nurli terapiya, sterilizatsiya |
| Qishloq xo‘jaligi | urug‘larga nurlar ta’siri, seleksiya |
| Sanoat | nuqson aniqlash, qalinlik va sath o‘lchash |
Bir martalik tibbiy asboblar (masalan, shprislar) germetik o‘ramda gamma nurlari bilan sterillanadi: nurlar mikroblarni o‘ldiradi, lekin buyumlar radioaktiv bo‘lib qolmaydi. Shu tarzda o‘rama ochilmaguncha asbob toza qoladi. Yadro fizikasining tinch maqsadlarda ishlatilishi shu kabi kundalik tibbiy xavfsizlikka ham xizmat qiladi.
Tibbiy buyumlar ishlab chiqaruvchilari sterillash jarayonini nazorat qiladi, radiatsiya xavfsizligi xodimlari manbalar bilan ishlashni boshqaradi, qishloq xo‘jaligi olimlari nurlanish bilan urug‘ va mahsulotlar sifatini o‘rganadi.
Radiatsiya ogohlantirish belgisining rasmini toping va uni qayerda uchratish mumkinligini (masalan, rentgen xonasi, laboratoriya) hamda belgi odamlardan nima talab qilishini yozing.
Daftarda ikki ustun tuzing: yadro fizikasining tibbiyot, qishloq xo‘jaligi, sanoatdagi qo‘llanishlari va har biriga mos xavfsizlik qoidasi (masofa, vaqt, to‘siq, mutaxassis nazorati). Radioaktiv manbalarga yaqinlashmang; bu mashq faqat yozma.