☰ Mundarija · Fizika

Radioaloqa va televideniye

Darslar 23–24 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
23

Radioaloqaning fizik asoslari. Eng sodda radioning tuzilishi va ishlashi. Radiolokatsiya

Darslik: 83–86-betlar
MaqsadRadioaloqaning fizik asoslarini (modulyatsiya, detektorlash, kirish konturi), eng sodda detektorli priyomnik tuzilishini va radiolokatsiya masofa formulasi l = c·Δt/2 ni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
modulyatsiya · modulationdetektor · detector (demodulator)kirish konturi · input (tuned) circuitradiolokatsiya · radiolocation (radar)
Tushuntirish

Xabarni elektromagnit to‘lqinlar bilan uzatish radioaloqa deyiladi; rus muhandisi A. S. Popov 1895-yil 7-mayda radio orqali signal qabul qilishni namoyish etdi, shu yillarda italiyalik G. Markoni ham mustaqil ishladi. Tovush chastotasi past, uni to‘g‘ridan to‘g‘ri uzatib bo‘lmaydi, chunki to‘lqin energiyasi chastotaga kuchli bog‘liq (I ~ ν⁴) va turli stansiyalar aralashib ketadi; shuning uchun generator ishlab chiqargan yuqori chastotali tebranishlarga mikrofon signali qo‘shiladi — bu modulyatsiya. Modulyatsiyalangan to‘lqin antenna orqali tarqatiladi. Priyomnikda antenna signalni qabul qiladi, L–C kirish konturi (sig‘imi o‘zgaradigan kondensator bilan) kerakli stansiyaga rezonansga keltirib sozlanadi, so‘ng detektor (yarim o‘tkazgich diod) yuqori chastotali signaldan past chastotali tovush signalini ajratadi — detektorlash; uni kuchaytirib karnay yoki telefon tovushga aylantiradi. Radiolokatsiyada qisqa impuls yuboriladi va nishondan qaytgan to‘lqin qayd etiladi; impuls yo‘l bosib, qaytib kelguncha Δt vaqt o‘tsa, 2l = c·Δt, ya’ni l = c·Δt/2.

Namunalar
Radiolokator impulsi nishondan 200 μs dan keyin qaytdi. l = c·Δt/2 = 3·10⁸·2·10⁻⁴/2 = 3·10⁴ m = 30 km.
Radiolokator impulsi davomiyligi τ = 5 μs, to‘lqin uzunligi 10 cm. Impulsdagi tebranishlar soni N = c·τ/λ = 3·10⁸·5·10⁻⁶/0,1 = 15 000. Bu impuls bosib o‘tadigan uzunlik cτ = 1500 m, shuning uchun yaqinroq masofadagi (cτ/2 = 750 m dan yaqin) nishon qaytgan signalni impuls tugamasdan beradi va ajratib bo‘lmaydi.
Sinfda faoliyat

Faqat xavfsiz past kuchlanishli batareya bilan: o‘qituvchi yordamida «detektorli priyomnik» sxemasini (antenna, L–C kontur, diod, telefon) daftarga chizing va har bir blokning vazifasini yozing. Tashqi antenna simlarini yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlari yaqiniga tortmang, chaqmoq paytida ishlatmang.

Mashq
1
Modulyatsiya nima?
2
Qaytgan signal 200 μs dan keyin keldi. Nishon necha km uzoqlikda?
3
Impuls davomiyligi 3 μs. Eng kichik aniqlanadigan masofa cτ/2 necha m?
4
Priyomnikdagi kondensator sig‘imi 4 marta kamaytirilsa, qabul qilinadigan to‘lqin uzunligi qanday o‘zgaradi?