ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Rezonans va laboratoriya ishi

Darslar 18–19 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
18

O‘zgaruvchan tok zanjirida rezonans hodisasi

Darslik: 62–64-betlar
MaqsadKetma-ket zanjirda kuchlanishlar rezonansi shartini ω₀ = 1/√(LC), rezonansdagi Iₘ = Uₘ/R va UL = UC = Iₘ·X ni tushuntirish va radio sozlashda qo‘llanishini bilish.
Yangi so‘zlar
rezonans · resonancexususiy chastota · natural frequencyrezonans egri chizig‘i · resonance curvekuchlanishlar rezonansi · voltage resonance
Tushuntirish

Ketma-ket R–L–C zanjirda tashqi kuchlanish chastotasi shunday bo‘lsaki, XL = XC bo‘lib qolsa, reaktiv qarshilik nolga teng bo‘ladi va to‘la qarshilik eng kichik qiymatga tushadi: Z = R. Unda tok amplitudasi eng katta: Iₘ = Uₘ/R — bu elektr zanjirdagi rezonans. Shart ωL = 1/(ωC) dan rezonans chastotasi ωrez = 1/√(LC) (νrez = 1/(2π√(LC))), ya’ni tashqi chastota konturning xususiy chastotasi ω₀ ga teng. Tok amplitudasining chastotaga bog‘liqlik grafigi — rezonans egri chizig‘i; R qancha kichik bo‘lsa, cho‘qqi shuncha baland va tor. Rezonansda g‘altak va kondensatordagi kuchlanishlar teng: UL = UC = Iₘ·XL = (Uₘ/R)·√(L/C); agar (1/R)√(L/C) > 1 bo‘lsa, ular manba kuchlanishidan katta bo‘ladi (shu sababli bu hodisa kuchlanishlar rezonansi deyiladi) va izolyatsiya teshilishiga olib kelishi mumkin. Radiopriyomnikda kontur sig‘imi yoki induktivligi o‘zgartirilib, uning xususiy chastotasi kerakli stansiya chastotasiga tenglashtiriladi: shu signalga rezonans bo‘lib, u boshqalardan kuchliroq ajralib chiqadi.

ω/ω₀Iₘ0,511,520R₁R₂ > R₁ω₀
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Cho‘ntak FM radiosida L = 100 nH bo‘lgan g‘altak bilan 100 MHz li stansiyaga sozlash uchun sig‘im C = 1/(4π²ν²L) ≈ 25 pF bo‘lishi kerak. Shu chastotada XL = XC, Z = R eng kichik va tok eng katta. Qo‘shni stansiya chastotasida Z kattaroq bo‘lgani uchun uning signali ancha zaif qoladi: rezonans bitta stansiyani ajratib beradi.

Kim ishlatadi

Radio muhandislari qabul qilgichlarni kerakli stansiyaga sozlaydi, tibbiyot texniklari MRT qurilmasidagi radiochastota g‘altaklarini rezonansga keltiradi, energetiklar zanjirda xavfli kuchlanish ortib ketmasligi uchun rezonansdan qochadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kichik yengil narsani ipga bog‘lab, ipning uchidan ushlang va qo‘lingizni juda kichik harakat bilan turli tezlikda siljiting. Faqat narsaning o‘z tebranish ritmiga mos kelganda uning tebranishi kattalashishini kuzating: bu rezonans.

Namunalar
Uₘ = 20 V10 Ω50 mH20 μF
L = 50 mH, C = 20 μF: LC = 10⁻⁶ s², ω₀ = 1/√(LC) = 1000 rad/s, ν₀ = 1000/(2π) ≈ 159 Hz. R = 10 Ω, Uₘ = 20 V: Iₘ = 2 A; XL = ω₀L = 50 Ω, UL = UC = 2·50 = 100 V = 5Uₘ.
Priyomnik konturi L = 250 μH. 1 MHz li stansiyaga sozlash uchun C = 1/(4π²ν²L) = 1/(39,5·10¹²·2,5·10⁻⁴) ≈ 1,0·10⁻¹⁰ F ≈ 100 pF. 4 marta yuqori chastotaga sozlash uchun sig‘imni 16 marta kamaytirish kerak (C ~ 1/ν²).
Sinfda faoliyat

O‘qituvchi bilan: tayyor o‘quv radiopriyomnigining (yoki sozlanuvchi kondensatorli modelning) sozlash tugmasini burab, nima o‘zgarayotganini aniqlang (sig‘im yoki induktivlik). Stansiyalarni ajratish tamoyilini rezonans bilan tushuntiring. O‘zingiz antenna yoki simlarni elektr tarmog‘iga ulamang.

Mashq
1
Kuchlanishlar rezonansi sharti nima?
2
L = 0,1 H, C = 10 μF. ωrez necha rad/s?
3
Rezonansda R = 5 Ω, XL = 100 Ω. Konturning (1/R)√(L/C) = XL/R qiymati nechaga teng?
4
Nima uchun rezonansda g‘altak va kondensatordagi kuchlanish manba kuchlanishidan katta bo‘lishi mumkin va bu nega xavfli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning birinchi daromadiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →