Atom energetikasining fizik asoslari. Yadro energiyasidan foydalanishda xavfsizlik choralari
Solishtirma bog‘lanish energiyasi o‘rtacha yadrolarda uranikidan taxminan 1 MeV/nuklon ko‘p, shuning uchun og‘ir yadro ikki bo‘lakka bo‘linsa, energiya ajraladi: bitta ²³⁵U yadrosining bo‘linishida ≈ 200 MeV, uning asosiy qismi bo‘laklarning kinetik energiyasi. Bo‘linishni 1938–39-yillarda O. Gan va F. Shtrassman aniqladilar; neytron yutgan ²³⁵U yadrosi ikki bo‘lak (masalan, Ba va Kr) va 2–3 ta neytronga bo‘linadi. Bu neytronlar boshqa yadrolarni bo‘lsa, zanjir reaksiyasi paydo bo‘ladi. Neytronlarning ko‘payish koeffitsiyenti k — keyingi avlod neytronlari sonining oldingisiga nisbati: k < 1 da reaksiya so‘nadi, k = 1 da o‘zgarmas quvvat bilan boradi (kritik holat, reaktor ishi), k > 1 da quvvat tez ortadi. Tabiiy uranda ²³⁵U atigi ≈ 0,7 %, shuning uchun energetik reaktorlarda yoqilg‘i ≈ 3–5 % gacha boyitiladi. Reaktor: yonilg‘i sterjenlari; tez neytronlarni sekinlashtiruvchi sekinlatgich (suv, grafit); neytronlarni yutuvchi bor yoki kadmiyli boshqaruvchi tayoqchalar (kiritilsa k kamayadi); issiqlik tashuvchi, u issiqlikni bug‘ generatoriga olib o‘tib, turbinani aylantiradi. Himoya: qalin beton va po‘lat qobiq, bir necha to‘siq, sovitishning zaxira tizimlari; yadro chiqindilari uzoq saqlanadi va maxsus hisobga olinadi. Chernobil (1986) va Fukusima (2011) avariyalari xavfsizlik madaniyati va ko‘p to‘siqli himoya qanchalik muhimligini ko‘rsatdi.
Quvvati 1000 MW bo‘lgan atom energetika bloki bir yilda taxminan 25 tonna uran yoqilg‘isi sarflaydi. Shuncha quvvatli ko‘mir elektr stansiyasi esa yiliga taxminan 3 million tonna ko‘mir yoqadi. Bu o‘rtacha hisob, lekin yoqilg‘ining 1 kg dan ajraladigan energiya yadroda kimyoviy yonishdan millionlab marta ko‘pligini ko‘rsatadi.
Atom elektr stansiyasi operatorlari reaktor quvvatini boshqaradi, yadro xavfsizligi nazoratchilari ko‘p qatlamli himoyani tekshiradi, energetika rejalashtiruvchilari turli yoqilg‘ilarning yillik sarfini solishtiradi.
Qog‘ozda 20 tonnali yuk mashinasi uchun hisoblang: 3 million tonna ko‘mirga nechta mashina kerak (150 000), 25 tonna yoqilg‘iga esa nechta (taxminan 1–2). Farqni bir jumla bilan izohlang.
Daftarda neytronlar avlodlari jadvalini tuzing: dastlab 1 ta neytron, k = 1, k = 0,5 va k = 2 uchun 5 avlod davomida neytronlar sonini yozing va qaysi hol qanday ish rejimiga mosligini izohlang. Hisob ishi.