ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Ketma-ket RLC zanjiri uchun Om qonuni

Darslar 17 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
17

Aktiv qarshilik, induktiv g‘altak va kondensator ketma-ket ulangan o‘zgaruvchan tok zanjiri uchun Om qonuni

Darslik: 59–61-betlar
MaqsadR, L, C ketma-ket ulangan zanjir uchun Om qonuni Iₘ = Uₘ/Z, Z = √(R² + (XL – XC)²) va faza siljishi tgφ = (XL – XC)/R ni vektor diagramma yordamida qo‘llash.
Yangi so‘zlar
to‘la qarshilik Z · impedance Zreaktiv qarshilik · net reactancevektor diagramma · phasor (vector) diagramkuchlanishlar uchburchagi · voltage triangle
Tushuntirish

Rezistor R, g‘altak L va kondensator C ketma-ket ulangan zanjirda hamma elementlardan bir xil tok o‘tadi: i = Iₘcosωt. Elementlardagi kuchlanishlar fazasi har xil: rezistorda tok bilan bir fazada (UR = Iₘ·R), g‘altakda tokdan π/2 oldinda (UL = Iₘ·XL), kondensatorda tokdan π/2 orqada (UC = Iₘ·XC). Vektor diagrammada UL va UC qarama-qarshi yo‘nalgan, shuning uchun to‘la kuchlanish amplitudasi Uₘ = √(UR² + (UL – UC)²). Bundan to‘liq zanjir uchun Om qonuni: Iₘ = Uₘ/Z, bunda to‘la qarshilik Z = √(R² + (XL – XC)²) = √(R² + (ωL – 1/(ωC))²), XL – XC esa reaktiv qarshilik. Kuchlanish va tok orasidagi faza siljishi tgφ = (XL – XC)/R: XL > XC bo‘lsa kuchlanish tokdan oldinda (zanjir induktiv xarakterda), XL < XC bo‘lsa orqada (sig‘im xarakterida). Energiya faqat aktiv qarshilikda issiqlikka aylanadi; reaktiv elementlarda energiya manba bilan almashinadi. Elementlardagi kuchlanish tushuvi manba kuchlanishidan katta bo‘lishi mumkin.

URULUCU
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Audio filtrdagi zanjirda R = 9 Ω va XL − XC = 12 Ω bo‘lsin (o‘ylab topilgan qiymatlar). To‘liq qarshilik Z = √(9² + 12²) = 15 Ω, shuning uchun Uₘ = 30 V da tok amplitudasi 2 A bo‘ladi, 30/9 ≈ 3,3 A emas. Reaktiv qarshilik issiqlik bermaydi, lekin tokni kamaytiradi.

Kim ishlatadi

Audio va radio muhandislari filtrlar to‘liq qarshiligini hisoblaydi, elektr tarmog‘i mutaxassislari reaktiv qarshilik tufayli tokning ortishini kamaytiradi, qurilma sozlovchilari rezonansga yaqin zanjirlarda kuchlanish ortib ketishini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Koridor yoki hovlida 3 qadam oldinga, so‘ng to‘g‘ri burchak ostida 4 qadam yon tomonga yuring, keyin boshlang‘ich joyingizga eng qisqa yo‘ldan qadamlab qaytib, necha qadam ekanini sanang (taxminan 5). Perpendikulyar kattaliklar R va XL − XC kabi arifmetik emas, Pifagor bo‘yicha qo‘shiladi.

Namunalar
UR = 60 VUL = 140 VUC = 60 VU = 100 V
R = 30 Ω, XL = 70 Ω, XC = 30 Ω, Uₘ = 100 V. X = XL – XC = 40 Ω; Z = √(30² + 40²) = 50 Ω; Iₘ = 100/50 = 2 A; tgφ = 40/30 = 4/3, φ ≈ 53°: kuchlanish tokdan oldinda.
ElementFazaAmplituda
Rtok bilan bir fazada16 V
Ltokdan π/2 oldinda10 V
Ctokdan π/2 orqada40 V
R = 8 Ω, XL = 5 Ω, XC = 20 Ω, Uₘ = 34 V. X = –15 Ω; Z = √(8² + 15²) = 17 Ω; Iₘ = 2 A. UR = 16 V, UL = 10 V, UC = 40 V; tekshiruv: √(16² + (10 – 40)²) = √1156 = 34 V. Kondensatordagi 40 V manba kuchlanishidan (34 V) katta; φ manfiy — tok kuchlanishdan oldinda.
Sinfda faoliyat

Daftarda masshtabda vektor diagramma chizing: gorizontal o‘qda I vektor, uning bo‘yicha UR, yuqoriga UL, pastga UC. 1-misol qiymatlari bilan (UR = 60 V, UL = 140 V, UC = 60 V) chizib, natijaviy Uₘ ni chizg‘ich bilan o‘lchab, hisob bilan (100 V) solishtiring.

Mashq
1
R, L, C ketma-ket zanjirning to‘la qarshiligi formulasi qanday?
2
R = 12 Ω, XL = 20 Ω, XC = 15 Ω. Z necha Ω?
3
Z = 13 Ω va Uₘ = 26 V bo‘lsa, Iₘ necha A?
4
Nima uchun kondensator yoki g‘altakdagi kuchlanish manba kuchlanishidan katta bo‘lishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning bitiruv tadqiqoti: A yoki B?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →