ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tokning magnit maydoni

Darslar 3 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
3

Tokli to‘g‘ri o‘tkazgichning, halqa va g‘altakning magnit maydoni

Darslik: 10–12-betlar
MaqsadTokli to‘g‘ri o‘tkazgich, halqa va g‘altakning magnit maydon induksiyasini formulalar bo‘yicha hisoblash, parma qoidasi va superpozitsiya prinsipini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
parma qoidasi · right-hand screw rulesuperpozitsiya prinsipi · superposition principlevakuumning magnit doimiysi · magnetic constanthalqa va g‘altak · loop and coil
Tushuntirish

Tokli to‘g‘ri o‘tkazgich atrofida kuch chiziqlari o‘tkazgich o‘qida markazlashgan, unga tik tekisliklarda yotuvchi aylanalardir; ularning yo‘nalishi o‘ng parma qoidasi bilan topiladi: parmaning ilgarilanma harakati tok yo‘nalishida bo‘lsa, dastasining aylanishi chiziqlar yo‘nalishini ko‘rsatadi. Cheksiz uzun to‘g‘ri tokdan d masofada B = μ₀I/(2π·d), bunda μ₀ = 4π·10⁻⁷ N/A² — vakuumning magnit doimiysi. Radiusi R bo‘lgan aylanma tokning markazida B = μ₀I/(2R), N o‘ramli g‘altak markazida esa B = μ₀NI/(2R). Bir necha tok hosil qilgan natijaviy maydon har bir tok maydonlarining vektor yig‘indisiga teng: B = B₁ + B₂ + … (superpozitsiya prinsipi). Biot–Savar–Laplas qonuni ixtiyoriy shakldagi o‘tkazgichning kichik Δl bo‘lagi hosil qilgan ΔB ni topishga imkon beradi, yuqoridagi formulalar uning natijalaridir.

×I
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quvvati yuqori elektr uzatish liniyasida tok 100 A. Simdan 10 m masofada induksiya B = 2·10⁻⁷ · 100 / 10 = 2 μT, ya’ni Yerning o‘zining maydonidan (taxminan 50 μT) 25 marta kuchsiz. Tok to‘g‘ri sim bo‘lsa, B masofaga teskari mutanosib, shuning uchun uzoqlashgan sari maydon tez zaiflashadi.

Kim ishlatadi

Elektr xavfsizligi mutaxassislari liniyalar yaqinidagi maydonni o‘lchaydi, geofiziklar Yer maydonidagi tok bilan bog‘liq buzilishlarni ajratadi, tibbiyot fiziklari tanaga ta’sir qiluvchi maydon darajasini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘ng qo‘lingizning bosh barmog‘ini o‘zingizdan uzoqqa qaratib, tok sizdan uzoqlashayotgan gorizontal sim deb tasavvur qiling va boshqa barmoqlarni bukib ko‘ring: tok ketidan qaraganda barmoqlar soat mili yo‘nalishida egiladi, ya’ni maydon chiziqlari simni shunday aylanib o‘tadi.

Namunalar
B5 sm×
Uzun to‘g‘ri simdan I = 10 A tok o‘tmoqda. Undan d = 5 cm uzoqlikda B = μ₀I/(2πd) = 2·10⁻⁷·10/0,05 = 4·10⁻⁵ T = 40 μT (μ₀/2π = 2·10⁻⁷ N/A²).
B₁וII10 smB₂
Ikki uzun parallel sim orasidagi masofa 10 cm, toklari 10 A dan va qarama-qarshi yo‘nalgan. O‘rta nuqtada har bir simdan d = 5 cm: B₁ = B₂ = 40 μT, ularning yo‘nalishlari bir xil, shuning uchun B = 80 μT. Toklar bir xil yo‘nalgan bo‘lsa, o‘rta nuqtada maydonlar bir-birini yo‘qotadi: B = 0.
Sinfda faoliyat

Maktab xonasida faqat o‘qituvchi bilan: kompas strelkasini batareya va ulangan sim (qisqa muddatga!) yonida ko‘rib, strelka og‘ishini kuzating. Sim kuchli qizishi mumkin — o‘quvchilar o‘zlari qisqa tutashuv hosil qilmaydi; uy elektr tarmog‘i bilan tajriba qilish qat’iyan taqiqlanadi. Qo‘lingiz bilan parma qoidasini mashq qiling.

Mashq
1
To‘g‘ri tokdan masofa 2 marta ortsa, magnit induksiyasi qanday o‘zgaradi?
2
To‘g‘ri simdan I = 20 A tok o‘tmoqda. Undan 10 cm uzoqlikdagi B necha μT? (μ₀/2π = 2·10⁻⁷ N/A²)
3
N = 50 o‘ramli, R = 10 cm radiusli g‘altakdan I = 2 A tok o‘tmoqda. Markazdagi B ni toping (μ₀ = 4π·10⁻⁷ N/A²).
4
Nima uchun halqa o‘rniga ko‘p o‘ramli g‘altak olinsa, markazdagi maydon kuchayadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruv jamg‘armasi uchun savdoHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →