Tokli to‘g‘ri o‘tkazgichning, halqa va g‘altakning magnit maydoni
Tokli to‘g‘ri o‘tkazgich atrofida kuch chiziqlari o‘tkazgich o‘qida markazlashgan, unga tik tekisliklarda yotuvchi aylanalardir; ularning yo‘nalishi o‘ng parma qoidasi bilan topiladi: parmaning ilgarilanma harakati tok yo‘nalishida bo‘lsa, dastasining aylanishi chiziqlar yo‘nalishini ko‘rsatadi. Cheksiz uzun to‘g‘ri tokdan d masofada B = μ₀I/(2π·d), bunda μ₀ = 4π·10⁻⁷ N/A² — vakuumning magnit doimiysi. Radiusi R bo‘lgan aylanma tokning markazida B = μ₀I/(2R), N o‘ramli g‘altak markazida esa B = μ₀NI/(2R). Bir necha tok hosil qilgan natijaviy maydon har bir tok maydonlarining vektor yig‘indisiga teng: B = B₁ + B₂ + … (superpozitsiya prinsipi). Biot–Savar–Laplas qonuni ixtiyoriy shakldagi o‘tkazgichning kichik Δl bo‘lagi hosil qilgan ΔB ni topishga imkon beradi, yuqoridagi formulalar uning natijalaridir.
Quvvati yuqori elektr uzatish liniyasida tok 100 A. Simdan 10 m masofada induksiya B = 2·10⁻⁷ · 100 / 10 = 2 μT, ya’ni Yerning o‘zining maydonidan (taxminan 50 μT) 25 marta kuchsiz. Tok to‘g‘ri sim bo‘lsa, B masofaga teskari mutanosib, shuning uchun uzoqlashgan sari maydon tez zaiflashadi.
Elektr xavfsizligi mutaxassislari liniyalar yaqinidagi maydonni o‘lchaydi, geofiziklar Yer maydonidagi tok bilan bog‘liq buzilishlarni ajratadi, tibbiyot fiziklari tanaga ta’sir qiluvchi maydon darajasini baholaydi.
O‘ng qo‘lingizning bosh barmog‘ini o‘zingizdan uzoqqa qaratib, tok sizdan uzoqlashayotgan gorizontal sim deb tasavvur qiling va boshqa barmoqlarni bukib ko‘ring: tok ketidan qaraganda barmoqlar soat mili yo‘nalishida egiladi, ya’ni maydon chiziqlari simni shunday aylanib o‘tadi.
Maktab xonasida faqat o‘qituvchi bilan: kompas strelkasini batareya va ulangan sim (qisqa muddatga!) yonida ko‘rib, strelka og‘ishini kuzating. Sim kuchli qizishi mumkin — o‘quvchilar o‘zlari qisqa tutashuv hosil qilmaydi; uy elektr tarmog‘i bilan tajriba qilish qat’iyan taqiqlanadi. Qo‘lingiz bilan parma qoidasini mashq qiling.