ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tranzistorli generator va aktiv qarshilik

Darslar 13–14 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
13

Tranzistorli elektromagnit tebranishlar generatori

Darslik: 48–50-betlar
MaqsadTranzistorli generatorda so‘nmas avtotebranishlar qanday hosil bo‘lishini, teskari bog‘lanish va uch asosiy qism (manba, kontur, elektron kalit) rolini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
avtotebranish · self-oscillationtranzistor · transistorteskari bog‘lanish · feedbackbog‘lanish g‘altagi · coupling coil
Tushuntirish

Real konturda erkin tebranishlar aktiv qarshilik tufayli so‘nadi; so‘nmas tebranish olish uchun yo‘qolgan energiyani manbadan to‘g‘ri paytda qaytarib berib turish kerak. Chastotasi yuz minglab Hz bo‘lgan konturda kalitni sekundiga yuz minglab marta ulab-uzish mexanik asboblar uchun imkonsiz, buni elektron kalit — tranzistor bajaradi. Generatorda L va C dan iborat kontur tranzistor orqali batareyaga ulanadi; konturdagi tok o‘zgarishi bog‘lanish g‘altagi Lb da EYuK induksiyalaydi, bu EYuK tranzistor bazasiga beriladi va uni kerakli paytlarda ochib-yopadi. Ya’ni chiqishdagi (konturdagi) jarayon kirishni boshqaradi — bunga teskari bog‘lanish deyiladi, tebranishlar so‘nmasligi uchun kirish va chiqish kuchlanishlari fazasi 180° ga farq qilishi kerak. Chastotasi baribir Tomson formulasi bilan aniqlanadi. Bunday tizim avtotebranish tizimi: unda tashqi davriy ta’sir kerak emas, energiya manbayi tizimning o‘zida va uning berilishini tizimning o‘zi boshqaradi; qismlari — energiya manbayi, tebranuvchi tizim (kontur) va elektron kalit (tranzistor).

Tranzistor (kalit)LC konturTeskari bog‘lanish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Arg‘imchoqda uchayotgan bola havo qarshiligi tufayli energiya yo‘qotadi; to‘g‘ri paytda itarilsa, tebranish davom etadi. Tranzistorli generator buni elektron usulda bajaradi: kontur o‘zi tranzistorni boshqarib, yo‘qotilgan energiyani manbadan har davrda qaytaradi, 1 MHz da bu sekundiga million marta «itarish» demak.

Kim ishlatadi

Radio va telefon muhandislari uzatgichlardagi generatorlarni yaratadi, soat ishlab chiqaruvchilari kvars generatori bilan vaqtni o‘lchaydi, ultratovush qurilmalari yaratuvchilari kerakli chastotali tebranishlarni hosil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftarga zanjirni chizing: energiya manbai → klapan (tranzistor) → tebranuvchi sistema → qayta aloqa. Xuddi shu zanjirni mayatnikli devor soati yoki arg‘imchoq uchun yozing: manba, klapan va tebranuvchi qismlar nima ekanini ayting.

Namunalar
Generator konturi: L = 100 μH, C = 100 pF. LC = 10⁻⁴·10⁻¹⁰ = 10⁻¹⁴ s², √(LC) = 10⁻⁷ s, ν = 1/(2π·10⁻⁷) ≈ 1,6·10⁶ Hz = 1,6 MHz.
Har bir davrda konturda issiqlikka 2 nJ energiya yo‘qoladi, ν = 1 MHz. Sekundda 10⁶ davr bo‘ladi, shuning uchun yo‘qotish quvvati 2·10⁻⁹·10⁶ = 2·10⁻³ W = 2 mW; batareya tranzistor orqali shuncha quvvatni to‘ldirishi kerak.
Sinfda faoliyat

Daftarda generator blok-sxemasini chizing: batareya – tranzistor – kontur (L, C) – bog‘lanish g‘altagi Lb – bazaga qaytish chizig‘i; teskari bog‘lanish yo‘nalishini strelka bilan ko‘rsating. Tajribani o‘zingiz tarmoqqa ulanadigan asboblar bilan qilmang; tayyor o‘quv generatorini faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi.

Mashq
1
Avtotebranish tizimi qanday asosiy qismlardan iborat?
2
Konturda har bir davrda 2 nJ yo‘qoladi, ν = 500 kHz. Yo‘qotish quvvati necha mW?
3
Teskari bog‘lanish nima?
4
Nima uchun kalit vazifasini mexanik kalit emas, tranzistor bajaradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning suvenir stendiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →