Tranzistorli elektromagnit tebranishlar generatori
Real konturda erkin tebranishlar aktiv qarshilik tufayli so‘nadi; so‘nmas tebranish olish uchun yo‘qolgan energiyani manbadan to‘g‘ri paytda qaytarib berib turish kerak. Chastotasi yuz minglab Hz bo‘lgan konturda kalitni sekundiga yuz minglab marta ulab-uzish mexanik asboblar uchun imkonsiz, buni elektron kalit — tranzistor bajaradi. Generatorda L va C dan iborat kontur tranzistor orqali batareyaga ulanadi; konturdagi tok o‘zgarishi bog‘lanish g‘altagi Lb da EYuK induksiyalaydi, bu EYuK tranzistor bazasiga beriladi va uni kerakli paytlarda ochib-yopadi. Ya’ni chiqishdagi (konturdagi) jarayon kirishni boshqaradi — bunga teskari bog‘lanish deyiladi, tebranishlar so‘nmasligi uchun kirish va chiqish kuchlanishlari fazasi 180° ga farq qilishi kerak. Chastotasi baribir Tomson formulasi bilan aniqlanadi. Bunday tizim avtotebranish tizimi: unda tashqi davriy ta’sir kerak emas, energiya manbayi tizimning o‘zida va uning berilishini tizimning o‘zi boshqaradi; qismlari — energiya manbayi, tebranuvchi tizim (kontur) va elektron kalit (tranzistor).
Arg‘imchoqda uchayotgan bola havo qarshiligi tufayli energiya yo‘qotadi; to‘g‘ri paytda itarilsa, tebranish davom etadi. Tranzistorli generator buni elektron usulda bajaradi: kontur o‘zi tranzistorni boshqarib, yo‘qotilgan energiyani manbadan har davrda qaytaradi, 1 MHz da bu sekundiga million marta «itarish» demak.
Radio va telefon muhandislari uzatgichlardagi generatorlarni yaratadi, soat ishlab chiqaruvchilari kvars generatori bilan vaqtni o‘lchaydi, ultratovush qurilmalari yaratuvchilari kerakli chastotali tebranishlarni hosil qiladi.
Daftarga zanjirni chizing: energiya manbai → klapan (tranzistor) → tebranuvchi sistema → qayta aloqa. Xuddi shu zanjirni mayatnikli devor soati yoki arg‘imchoq uchun yozing: manba, klapan va tebranuvchi qismlar nima ekanini ayting.
Daftarda generator blok-sxemasini chizing: batareya – tranzistor – kontur (L, C) – bog‘lanish g‘altagi Lb – bazaga qaytish chizig‘i; teskari bog‘lanish yo‘nalishini strelka bilan ko‘rsating. Tajribani o‘zingiz tarmoqqa ulanadigan asboblar bilan qilmang; tayyor o‘quv generatorini faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi.