Maxsus nisbiylik nazariyasi asoslari. Tezliklarni qo‘shishning relyativistik qonuni
Klassik mexanikada tezliklar oddiy qo‘shiladi: poyezddagi yo‘lovchining yerga nisbatan tezligi u₁ + u. Biroq Maksvell tenglamalaridan yorug‘lik tezligi c barcha kuzatuvchilar uchun bir xil ekani kelib chiqadi, tajribalar (Maykelson–Morli) ham yorug‘lik tezligi Yerning harakatiga bog‘liq emasini ko‘rsatdi. 1905-yilda Eynshteyn ikki postulat asosida maxsus nisbiylik nazariyasini yaratdi: (1) barcha fizika qonunlari barcha inersial sanoq sistemalarida bir xil; (2) yorug‘likning vakuumdagi tezligi hamma inersial sistemalarda bir xil va manba hamda kuzatuvchining harakatiga bog‘liq emas. Bundan: harakatlanayotgan soat sekinroq yuradi, τ = τ₀/√(1 − υ²/c²), bu yerda τ₀ — soat bilan birga harakatlanuvchi kuzatuvchi o‘lchagan xususiy vaqt; harakat yo‘nalishidagi uzunlik qisqaradi, l = l₀·√(1 − υ²/c²); tezliklar esa u = (u₁ + υ)/(1 + u₁υ/c²) bo‘yicha qo‘shiladi. Tezliklar c dan juda kichik bo‘lsa, bu formulalar klassik formulalarga o‘tadi, ya’ni nisbiylik Nyuton mexanikasini bekor qilmaydi, uning qo‘llanish chegarasini ko‘rsatadi.
Kemada 1 soat o‘tganda Yerda 1,67 soat o‘tadi
Sekin tezliklarda γ ≈ 1: farq sezilmaydi
GPS yo‘ldoshlari taxminan 3,9 km/s tezlik bilan uchadi, bu yorug‘lik tezligining atigi 1,3·10⁻⁵ qismi. Shunga qaramay maxsus nisbiylik sababli ularning soati sutkasiga taxminan 7 μs orqada qoladi. Tuzatilmasa, faqat shu ta’sir bo‘yicha 7 μs · c ≈ 2 km xato to‘planardi; shuning uchun yo‘ldosh soatlari tuzatiladi.
Navigatsiya tizimlari muhandislari yo‘ldosh soatlarini nisbiylik tuzatishlari bilan sozlaydi, zarralar fiziklari tez muonlarning uzoq yashashini hisobga oladi, mobil ilovalar yaratuvchilari joylashuv aniqligi shunga bog‘liqligini bilib ishlaydi.
Yurish (1,5 m/s), reaktiv samolyot (250 m/s) va GPS yo‘ldoshi (3900 m/s) tezliklarini yorug‘lik tezligining ulushi sifatida yozing (taxminan 5·10⁻⁹, 8·10⁻⁷, 1,3·10⁻⁵). Nega kundalik hayotda nisbiylik effektlarini sezmasligimizni tushuntiring.
| Qonun | u |
|---|---|
| klassik | 1,2 c |
| relyativistik | 0,88 c |
Daftarda 0,1 c; 0,6 c; 0,8 c; 0,9 c va 0,99 c tezliklar uchun 1/√(1 − β²) ni hisoblab jadval tuzing va qaysi tezlikdan boshlab effekt sezilarli bo‘lishini aniqlang. Ishni kalkulyatorda bajaring, tajriba talab qilinmaydi.