ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Elektromagnit induksiya hodisasi

Darslar 7 · 1 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
7

Elektromagnit induksiya hodisasi. Induksiya elektr yurituvchi kuch. Faradey qonuni

Darslik: 26–28-betlar
MaqsadElektromagnit induksiya hodisasini, Faradey–Maksvell qonuni Eᵢ = –N·ΔΦ/Δt va Lens qoidasini tushuntirish hamda induksiya EYuK va tokni hisoblash.
Yangi so‘zlar
elektromagnit induksiya · electromagnetic inductioninduksion tok · induced currentinduksiya EYuK · induced EMFLens qoidasi · Lenz's rule
Tushuntirish

1831-yilda Faradey berk konturdan o‘tuvchi magnit oqimi o‘zgarganda unda tok paydo bo‘lishini aniqladi; bu hodisa elektromagnit induksiya, hosil bo‘lgan tok esa induksion tok deyiladi. Tok faqat oqim o‘zgarayotgan vaqtdagina mavjud: magnit g‘altak ichida tinch tursa, galvanometr nolni ko‘rsatadi; oqim qanday usul bilan (magnitni siljitish, g‘altakni siljitish, tokni o‘zgartirish, konturni burish) o‘zgarmasin, effekt bir xil. Faradey–Maksvell qonuni: konturda hosil bo‘lgan induksiya EYuK son jihatdan magnit oqimining o‘zgarish tezligiga teng, Eᵢ = –ΔΦ/Δt; N o‘ramli g‘altak uchun Eᵢ = –N·ΔΦ/Δt (birligi volt, 1 V = 1 Wb/s). Konturning qarshiligi R bo‘lsa, induksion tok I = |Eᵢ|/R. Minus ishorasi Lens qoidasini ifodalaydi: induksion tok o‘z magnit maydoni bilan uni hosil qilgan oqim o‘zgarishiga qarshilik qiladi (oqim ortsa, tok maydoni oqimga qarshi, kamaysa — shu yo‘nalishda). Kesik (ochiq) halqada EYuK paydo bo‘lsa-da, tok oqmaydi, shuning uchun u magnitga ta’sir qilmaydi.

υGNS
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Velosiped dinamosida g‘ildirak aylanganda magnit g‘altak yonida aylanadi va uning ichidagi oqim o‘zgaradi. Masalan, 200 o‘ramli g‘altakda oqim 10 ms da 0,1 mWb ga o‘zgarsa, EYuK = 200 · 0,1·10⁻³ / 0,01 = 2 V. Tezroq haydasangiz oqim tezroq o‘zgaradi va kuchlanish ortadi.

Kim ishlatadi

Elektr stansiyalardagi muhandislar generatorlarni induksiya asosida loyihalaydi, xavfsizlik xodimlari metall detektor darvozalarini sozlaydi, musiqachilar uchun gitara pikaplari tebranayotgan simdagi induksiya tokini ovozga aylantiradi.

Bugun sinab ko‘ring

G‘altak va o‘zgaruvchan magnit maydon asosida ishlaydigan uchta qurilma nomini yozing (masalan, dinamo, metall detektor darvozasi, mikrofon). Hech narsani ochmang yoki ulamang; har birida nima harakatlanishini yoki o‘zgarishini yozing.

Namunalar
t, sΦ, mWb0,10,20,30,42468101204 mWb10 mWb
N = 200 o‘ramli g‘altakdagi oqim 0,3 s da 4 mWb dan 10 mWb gacha tekis ortdi. ΔΦ = 6 mWb; |Eᵢ| = N·ΔΦ/Δt = 200·6·10⁻³/0,3 = 4 V.
t, sΦ0,10,20,30,40,50,600,05 Wb0,01 Wb
Qarshiligi 2 Ω bo‘lgan bir o‘ramli halqadagi oqim 0,5 s da 0,05 Wb dan 0,01 Wb gacha kamaydi. |Eᵢ| = 0,04/0,5 = 0,08 V; I = 0,08/2 = 0,04 A = 40 mA. Oqim kamaygani uchun induksion tokning maydoni asosiy maydon bilan bir xil yo‘nalgan.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi ko‘rsatadigan namoyish: g‘altak va sezgir galvanometr (yoki voltmetr) ulangan zanjirda magnitni g‘altak ichiga kiritish va chiqarishda strelkaning og‘ishini kuzating. Tez va sekin harakat qilganda og‘ish qanday farq qilishini va nega tinch magnitda tok yo‘qligini tushuntiring. Kuchli (neodim) magnitlar barmoqni qisib, asboblar va kartalarga zarar yetkazishi mumkin — ehtiyot bo‘ling.

Mashq
1
Qanday hodisa elektromagnit induksiya deyiladi?
2
50 o‘ramli g‘altakdagi oqim 0,1 s da 0,3 Wb ga o‘zgaradi. |Eᵢ| necha V?
3
Qarshiligi 5 Ω bo‘lgan konturda oqim 0,2 s da 1 Wb ga tekis o‘zgardi. Tok necha A?
4
Magnitning shimoliy qutbi alyuminiy halqaga yaqinlashtirilganda halqa nima uchun itariladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →