Elementar zarralar
«Elementar» zarra — nomi bo‘yicha eng sodda, ichki tuzilishi yo‘q zarra; tarixan bu nom ko‘p zarralarga berilgan, ular orasida murakkablari ham borligi keyin aniqlandi. Birinchi bo‘lib elektron (J. J. Tomson, 1897), so‘ng foton, proton (Rezerford, 1919), neytron (Chedvik, 1932) va pozitron (1932) topildi; 1950-yillardan boshlab yuzlab yangi zarralar kashf etildi. Har bir zarraning massasi teng, zaryadi qarama-qarshi antizarrasi bor (elektron — pozitron, proton — antiproton). Zarra va antizarra uchrashsa annigilyatsiya bo‘ladi: e⁻ + e⁺ → 2γ; tinch turgan juft uchun har bir foton energiyasi 0,511 MeV, ikki foton qarama-qarshi uchadi (impuls saqlanadi, shuning uchun kamida ikki foton kerak). Teskari jarayon — yadro yaqinida E_γ ≥ 2m_e c² = 1,022 MeV fotondan juft hosil bo‘lishi. Tibbiyotdagi pozitron-emission tomografiya (PET) elektron–pozitron annigilyatsiyasida chiqqan juft fotonlarni qayd qilishga asoslangan. Hozirgi tasavvurda to‘rt fundamental ta’sirlashuv bor: kuchli, elektromagnit, kuchsiz va gravitatsion. Kuchli ta’sirlashuvda qatnashadigan zarralar adronlar (proton, neytron, mezonlar), qatnashmaydiganlar — leptonlar (elektron, myuon, neytrino va ularning antizarralari). Adronlar kvarklardan tuzilgan: proton — uud, neytron — udd (u kvark zaryadi +2e/3, d kvarkniki −e/3), mezonlar — kvark va antikvark. Zamonaviy Standart modelda 6 kvark, 6 lepton va ta’sirlashuv tashuvchi zarralar bor; 2012-yilda CERN da Xiggs bozoni kashf etildi. Gravitatsiyani Standart model o‘z ichiga olmaydi.
Daftarda to‘rt fundamental ta’sirlashuvning har biri uchun bir misol yozing (masalan: kuchli — yadro nuklonlarini ushlab turadi; kuchsiz — β-yemirilish; elektromagnit — atomdagi elektron; gravitatsion — sayyoralar). Qog‘ozdagi mashq.