ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Kvant fizikasi boshlanishi, fotoeffekt

Darslar 34–35 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
34

Kvant fizikasining paydo bo‘lishi

Darslik: 135–136-betlar
MaqsadIssiqlik nurlanishi qonuniyatlari (Vin siljish qonuni), Plank gipotezasi va E = hν ni bilish; foton energiyasini hisoblash.
Yangi so‘zlar
issiqlik nurlanishi · thermal radiationkvant · quantumPlank doimiysi · Planck constantVin siljish qonuni · Wien's displacement law
Tushuntirish

Har qanday qizigan jism nurlanadi, uning nurlanish spektri uzluksiz va maksimumi temperaturaga bog‘liq. Vin siljish qonuni: λm·T = b, b = 2,898·10⁻³ m·K; jism qizigan sari maksimum qisqa to‘lqinlar tomon siljiydi (cho‘g‘ qizilidan oq rangga o‘tadi). XIX asr oxirida klassik fizika bu spektrning shaklini tushuntira olmadi: Reley–Jins formulasi uzun to‘lqinlarda tajribaga mos kelar, qisqa to‘lqinlarda esa cheksiz katta nurlanishni bashorat qilar edi («ultrabinafsha halokat»). 1900-yilda Plank nurlanish va yutilish energiyasi uzluksiz emas, bo‘laklar — kvantlar bilan almashinadi, deb faraz qildi; bir kvantning energiyasi chastotaga proporsional: E = hν, h = 6,63·10⁻³⁴ J·s — Plank doimiysi. Chastota va to‘lqin uzunligi ν = c/λ bilan bog‘langani uchun E = hc/λ; amalda hc ≈ 1240 eV·nm qulay (1 eV = 1,6·10⁻¹⁹ J). Plank gipotezasi tajriba bilan mos spektrni berdi va kvant fizikasining boshlanishi bo‘ldi.

λI0T₂T₁ < T₂
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Chiroq qutisidagi «iliq 2700 K» va «sovuq 6500 K» yozuvlari rang haroratini bildiradi. Vin qonuniga ko‘ra λm = b/T: 2700 K da maksimum 1073 nm (infraqizil), shuning uchun ko‘rinadigan qismda sariq-qizil ustun; 6500 K da 446 nm, ya’ni ko‘kka yaqin. Qizigan jism qancha issiq bo‘lsa, rangi shuncha ko‘kroq.

Kim ishlatadi

Yoritish dizaynerlari xona uchun mos rang haroratini tanlaydi, fotograflar oq muvozanatni sozlaydi, astronomlar yulduz haroratini rangidan baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyingiz yoki sinfdagi ikkita yorug‘lik manbaini (masalan, ikki xil lampa yoki kun yorug‘ligi) solishtiring: qaysi biri sarg‘ish («iliq»), qaysi biri ko‘kimtir («sovuq») ko‘rinadi? Qaysi biri past haroratga mos kelishini ayting.

Namunalar
Fotonning to‘lqin uzunligi 310 nm: E = hc/λ = 1240/310 = 4 eV = 4·1,6·10⁻¹⁹ = 6,4·10⁻¹⁹ J. Chastotasi ν = c/λ = 3·10⁸/(3,1·10⁻⁷) ≈ 9,7·10¹⁴ Hz.
Cho‘g‘lanma spiral T = 2898 K da: λm = b/T = 2,898·10⁻³/2898 = 10⁻⁶ m = 1 μm — infraqizil sohada; shuning uchun lampa nurlanishining katta qismi ko‘zga ko‘rinmaydi.
Sinfda faoliyat

Daftarda 1240 eV·nm dan foydalanib qizil (700 nm), yashil (550 nm) va binafsha (400 nm) nurlar fotonlari energiyasini eV da hisoblang va tartiblang. Qizdirilgan metallni uyda kuzatmang va o‘zingiz qizdirmang — tajriba o‘rniga hisob qiling.

Mashq
1
Plank gipotezasidagi kvant energiyasi formulasini yozing.
2
Foton to‘lqin uzunligi 248 nm. Energiyasi necha eV? (hc = 1240 eV·nm)
3
Jism T = 5796 K da. λm necha nm? (b = 2,898·10⁶ nm·K)
4
Nima uchun qizdirilgan temir avval qizil, keyin sarg‘ish-oq bo‘lib ko‘rinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinov testida taxmin qoidasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →