Kvant fizikasining paydo bo‘lishi
Har qanday qizigan jism nurlanadi, uning nurlanish spektri uzluksiz va maksimumi temperaturaga bog‘liq. Vin siljish qonuni: λm·T = b, b = 2,898·10⁻³ m·K; jism qizigan sari maksimum qisqa to‘lqinlar tomon siljiydi (cho‘g‘ qizilidan oq rangga o‘tadi). XIX asr oxirida klassik fizika bu spektrning shaklini tushuntira olmadi: Reley–Jins formulasi uzun to‘lqinlarda tajribaga mos kelar, qisqa to‘lqinlarda esa cheksiz katta nurlanishni bashorat qilar edi («ultrabinafsha halokat»). 1900-yilda Plank nurlanish va yutilish energiyasi uzluksiz emas, bo‘laklar — kvantlar bilan almashinadi, deb faraz qildi; bir kvantning energiyasi chastotaga proporsional: E = hν, h = 6,63·10⁻³⁴ J·s — Plank doimiysi. Chastota va to‘lqin uzunligi ν = c/λ bilan bog‘langani uchun E = hc/λ; amalda hc ≈ 1240 eV·nm qulay (1 eV = 1,6·10⁻¹⁹ J). Plank gipotezasi tajriba bilan mos spektrni berdi va kvant fizikasining boshlanishi bo‘ldi.
Chiroq qutisidagi «iliq 2700 K» va «sovuq 6500 K» yozuvlari rang haroratini bildiradi. Vin qonuniga ko‘ra λm = b/T: 2700 K da maksimum 1073 nm (infraqizil), shuning uchun ko‘rinadigan qismda sariq-qizil ustun; 6500 K da 446 nm, ya’ni ko‘kka yaqin. Qizigan jism qancha issiq bo‘lsa, rangi shuncha ko‘kroq.
Yoritish dizaynerlari xona uchun mos rang haroratini tanlaydi, fotograflar oq muvozanatni sozlaydi, astronomlar yulduz haroratini rangidan baholaydi.
Uyingiz yoki sinfdagi ikkita yorug‘lik manbaini (masalan, ikki xil lampa yoki kun yorug‘ligi) solishtiring: qaysi biri sarg‘ish («iliq»), qaysi biri ko‘kimtir («sovuq») ko‘rinadi? Qaysi biri past haroratga mos kelishini ayting.
Daftarda 1240 eV·nm dan foydalanib qizil (700 nm), yashil (550 nm) va binafsha (400 nm) nurlar fotonlari energiyasini eV da hisoblang va tartiblang. Qizdirilgan metallni uyda kuzatmang va o‘zingiz qizdirmang — tajriba o‘rniga hisob qiling.