ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Magnit maydon va tokli ramka

Darslar 1–2 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
1

Magnit maydon. Magnit maydonni tavsiflovchi kattaliklar

Darslik: 4–6-betlar
MaqsadMagnit maydon induksiyasi B va magnit oqimi Φ ni tavsiflash, ularning birliklarini (T, Wb) bilish va Φ = B·S·cosα formulasini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
magnit maydon · magnetic fieldmagnit induksiyasi · magnetic inductionmagnit oqimi · magnetic fluxkuch chiziqlari · field lines
Tushuntirish

Magnit maydon doimiy magnitlar va tokli o‘tkazgichlar atrofida mavjud bo‘ladi va unga kiritilgan magnit strelkasi yoki tokli o‘tkazgichga kuch bilan ta’sir qiladi. Maydonning kuch chiziqlari magnit tashqarisida shimoliy (N) qutbdan janubiy (S) qutbga yo‘nalgan yopiq egri chiziqlardir, shuning uchun magnit maydon uyurmaviy maydon deyiladi (elektrostatik maydonning chiziqlari esa zaryadlarda boshlanib tugaydi). Maydonning kuch tavsifi vektor kattalik — magnit induksiyasi B; uning SI birligi tesla (T), 1 T = 1 N/(A·m). B vektori kuch chiziqlariga urinma bo‘ylab yo‘naladi, chiziqlar qanchalik zich bo‘lsa, B shunchalik katta. S yuzali tekis sirtdan o‘tuvchi magnit oqimi Φ = B·S·cosα, bunda α — B vektori bilan sirtga o‘tkazilgan normal orasidagi burchak; oqim skalyar kattalik, birligi veber (Wb), 1 Wb = 1 T·m². Maydon sirtga tik (α = 0°) bo‘lsa oqim eng katta, chiziqlar sirtga parallel (α = 90°) bo‘lsa oqim nolga teng.

NS
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yer magnit maydonining induksiyasi bizda taxminan 50 μT. Yuzi 2 m² bo‘lgan eshik ramasi tekisligi maydon chiziqlariga perpendikulyar bo‘lsa, undan o‘tadigan oqim Φ = BS = 50·10⁻⁶ · 2 = 100 μWb. Rama maydon chiziqlariga parallel qilib burilsa, oqim nolga tushadi: oqim faqat chiziqlar sirtni kesib o‘tganda bor.

Kim ishlatadi

Geologlar magnitometr bilan er ostidagi rudalarni qidiradi, uchuvchilar va kemachilar yo‘nalishni Yer maydoniga qarab aniqlaydi, tibbiyot muhandislari MRT apparatlarida kuchli maydon oqimini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitobni qo‘lingizda cho‘zilgan holda o‘zingizga qaratib ushlang va uni asta buring: ko‘zingizga ko‘ringan kengligi ingichka qirraga qadar qisqaradi. Sirtdan o‘tadigan maydon chiziqlari soni ham burchakka xuddi shunday bog‘liq (Φ = BS cos α).

Namunalar
××××××××××××××××××××B10 sm × 20 sm
To‘rtburchak shaklidagi sim ramka 10 cm × 20 cm o‘lchamli, B = 0,5 T bo‘lgan bir jinsli maydonga uning tekisligiga tik joylashtirilgan. S = 0,1·0,2 = 0,02 m², α = 0°, shuning uchun Φ = 0,5·0,02 = 0,01 Wb = 10 mWb.
Bn60°
Yuzasi 0,05 m² li halqaning normali B = 0,8 T bo‘lgan maydon bilan 60° burchak hosil qiladi. Φ = 0,8·0,05·cos60° = 0,8·0,05·0,5 = 0,02 Wb = 20 mWb. Halqani yana 30° ga burib (α = 90°), uning tekisligini maydonga parallel qilsak, oqim nolga tushadi.
Sinfda faoliyat

Daftar varag‘ini stol ustiga qo‘ying va ustiga qalam bilan «kuch chiziqlari» chizing: avval ular varaqqa tik (nuqtalar), keyin parallel (strelkalar). Har bir holat uchun sirtni kesib o‘tuvchi chiziqlar sonini sanab, oqim qaysi holda katta ekanini aniqlang. Tajribada faqat qog‘oz va qalam ishlatiladi.

Mashq
1
Magnit induksiyasining SI birligi nima va u qanday birliklardan tuzilgan?
2
B = 0,2 T maydonga tik joylashgan yuzasi 500 cm² li ramka orqali oqim necha mWb? (500 cm² = 0,05 m²)
3
Bir jinsli maydonda yuzasi 0,04 m² li ramka normali B bilan 60° tashkil qiladi, oqim 6 mWb. B necha mT?
4
Nima uchun maydon chiziqlari sirtga parallel bo‘lganda magnit oqimi nolga teng?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruvchi yilining birinchi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →