ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Edafik, topografik va biotik omillar

Darslar 11–12 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
12

Muhitning biotik omillari. Tirik organizmlar o‘rtasidagi munosabatlar

Darslik: 67–75-betlar
MaqsadBiotik munosabatlarning turlarini (neytralizm, simbioz, raqobat, parazitizm, yirtqichlik, amensalizm) shartli belgilar bilan farqlash va misollar keltirish.
Yangi so‘zlar
simbioz (mutualizm) · symbiosis (mutualism)kommensalizm · commensalismraqobat · competitionyirtqichlik · predation
Tushuntirish

Biotik omillar – tirik organizmlarning bir-biriga ta’siri; ular tur ichidagi va turlararo munosabatlarga bo‘linadi. Ta’sir natijasi shartli belgilar bilan yoziladi: (+) foyda, (–) zarar, (0) ta’sirsiz. Neytralizm (0 0): turlar bevosita ta’sirlashmaydi; tabiatda kam uchraydi. Mutualizm (+ +, majburiy): lishayniklardagi zamburug‘ va suvo‘t, dukkakli o‘simlik va tugunak bakteriyalar, mikoriza; protokooperatsiya (+ +, majburiy emas): asalari va gulli o‘simlik. Kommensalizm (+ 0): hamsoyalik (daraxtda epifit), hamxo‘raklik (sher o‘ljasining qoldig‘ini yeydigan chiyabo‘ri, akulaga yopishgan yopishqoq baliq) va hamtovoqlik. Antibioz (– –, + –, – 0): raqobat (– –), parazitizm va yirtqichlik (+ –), amensalizm (– 0: soya tushirgan daraxt o‘tga; mog‘or antibiotik ajratib bakteriyaga). 1932-yilda G. F. Gauze o‘xshash ehtiyojli ikki infuzoriya turini bitta idishda o‘stirib, bittasi yo‘qolishini ko‘rsatdi – raqobatli chetlash prinsipi; turlar nishalarni ajratsa, birga yashaydi. Yirtqich–o‘lja va parazit–xo‘jayin munosabatlari sonni boshqarib, populatsiyalarni tozalaydi (tabiiy tanlanishga xizmat qiladi); parazit odatda xo‘jayinni darhol o‘ldirmaydi.

Bog‘lanishBelgiMisol
Neytralizm0 0bevosita ta’sirlashmaydi
Mutualizm+ +lishayniklar, mikoriza
Protokooperatsiya+ +ari va gulli o‘simlik
Kommensalizm+ 0epifit, remora
Raqobat– –begona o‘t va ekin
Yirtqichlik, parazitizm+ –burgut–sug‘ur, kana–it
Amensalizm– 0soya tashlovchi daraxt
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Issiqxonada qalampirni shira bosdi. Fermer zaharli dori o‘rniga xonimqizlar lichinkalarini qo‘yadi: ular shirani yeydi. Shunday qilib bitta tur ikkinchisini tabiiy ravishda nazorat qiladi, o‘simliklarga zarar kamayadi.

Kim ishlatadi

Issiqxona xo‘jaligi xodimlari foydali hasharotlarni sotib olib tarqatadi, asalarichilar gul changlashi uchun asalarilarni bog‘ yoniga qo‘yadi, o‘simlik shifokorlari bargda kim yashayotganini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Besh daqiqa uzoqdan bitta gulga qarang: unga kim kelayotganini va har biri nima olayotganini yozing. Hasharotlarga tegmang, yaqinlashmang.

Namunalar
Pomidor ekilgan maydonda begona o‘t pomidor bilan suv va yorug‘lik uchun raqobat qiladi (– –); soya tushiruvchi baland makkajo‘xori past o‘tga amensalizm munosabatida (– 0); beda ildizidagi bakteriyalar azot bog‘lab, o‘simlikka foyda keltiradi (+ +).
Burgut–sug‘ur: burgut foyda ko‘radi, sug‘ur zarar ko‘radi (+ –): yirtqichlik. Kana–it: kana foyda, it zarar (+ –): ektoparazitizm. Farqi: yirtqich o‘ljani o‘ldirib yeydi, parazit esa odatda xo‘jayinni darhol o‘ldirmaydi.
Sinfda faoliyat

Sinfda «Munosabat kartochkalari» o‘yini: 12 kartochkaga turli tur juftliklarini (misol: asalari–gul, bo‘ri–sayg‘oq, zarpechak–beda va h.k.) yozing; o‘quvchilar kartani tortib, uning (+ +), (+ –), (– –), (+ 0), (– 0) yoki (0 0) belgisini topadi. Zarpechak va boshqa o‘simliklarga ko‘chada tegmang; notanish hasharotlarni ushlamang.

Mashq
1
Mutualizm bilan protokooperatsiyaning farqini ayting.
2
Belgilarini yozing: (a) sigir ichagida sellulozani parchalovchi bakteriyalar–sigir; (b) yong‘oq daraxti ildizidan ajraladigan moddalar–uning tagidagi o‘tlar; (c) tulki–dala sichqoni; (d) bir yaylovda bitta o‘t bilan oziqlanadigan qo‘ylar va kemiruvchilar.
3
Gauze tajribasidan qanday xulosa chiqadi?
4
Yirtqichlarni butunlay yo‘qotish nima uchun o‘lja populatsiyasiga ham yomon ta’sir qilishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYulduz kuzatish kechasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →