Muhitning biotik omillari. Tirik organizmlar o‘rtasidagi munosabatlar
Biotik omillar – tirik organizmlarning bir-biriga ta’siri; ular tur ichidagi va turlararo munosabatlarga bo‘linadi. Ta’sir natijasi shartli belgilar bilan yoziladi: (+) foyda, (–) zarar, (0) ta’sirsiz. Neytralizm (0 0): turlar bevosita ta’sirlashmaydi; tabiatda kam uchraydi. Mutualizm (+ +, majburiy): lishayniklardagi zamburug‘ va suvo‘t, dukkakli o‘simlik va tugunak bakteriyalar, mikoriza; protokooperatsiya (+ +, majburiy emas): asalari va gulli o‘simlik. Kommensalizm (+ 0): hamsoyalik (daraxtda epifit), hamxo‘raklik (sher o‘ljasining qoldig‘ini yeydigan chiyabo‘ri, akulaga yopishgan yopishqoq baliq) va hamtovoqlik. Antibioz (– –, + –, – 0): raqobat (– –), parazitizm va yirtqichlik (+ –), amensalizm (– 0: soya tushirgan daraxt o‘tga; mog‘or antibiotik ajratib bakteriyaga). 1932-yilda G. F. Gauze o‘xshash ehtiyojli ikki infuzoriya turini bitta idishda o‘stirib, bittasi yo‘qolishini ko‘rsatdi – raqobatli chetlash prinsipi; turlar nishalarni ajratsa, birga yashaydi. Yirtqich–o‘lja va parazit–xo‘jayin munosabatlari sonni boshqarib, populatsiyalarni tozalaydi (tabiiy tanlanishga xizmat qiladi); parazit odatda xo‘jayinni darhol o‘ldirmaydi.
| Bog‘lanish | Belgi | Misol |
|---|---|---|
| Neytralizm | 0 0 | bevosita ta’sirlashmaydi |
| Mutualizm | + + | lishayniklar, mikoriza |
| Protokooperatsiya | + + | ari va gulli o‘simlik |
| Kommensalizm | + 0 | epifit, remora |
| Raqobat | – – | begona o‘t va ekin |
| Yirtqichlik, parazitizm | + – | burgut–sug‘ur, kana–it |
| Amensalizm | – 0 | soya tashlovchi daraxt |
Issiqxonada qalampirni shira bosdi. Fermer zaharli dori o‘rniga xonimqizlar lichinkalarini qo‘yadi: ular shirani yeydi. Shunday qilib bitta tur ikkinchisini tabiiy ravishda nazorat qiladi, o‘simliklarga zarar kamayadi.
Issiqxona xo‘jaligi xodimlari foydali hasharotlarni sotib olib tarqatadi, asalarichilar gul changlashi uchun asalarilarni bog‘ yoniga qo‘yadi, o‘simlik shifokorlari bargda kim yashayotganini aniqlaydi.
Besh daqiqa uzoqdan bitta gulga qarang: unga kim kelayotganini va har biri nima olayotganini yozing. Hasharotlarga tegmang, yaqinlashmang.
Sinfda «Munosabat kartochkalari» o‘yini: 12 kartochkaga turli tur juftliklarini (misol: asalari–gul, bo‘ri–sayg‘oq, zarpechak–beda va h.k.) yozing; o‘quvchilar kartani tortib, uning (+ +), (+ –), (– –), (+ 0), (– 0) yoki (0 0) belgisini topadi. Zarpechak va boshqa o‘simliklarga ko‘chada tegmang; notanish hasharotlarni ushlamang.