Darslar 11–12 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
12
Muhitning biotik omillari. Tirik organizmlar o‘rtasidagi munosabatlar
Darslik: 67–75-betlar
MaqsadBiotik munosabatlarning turlarini (neytralizm, simbioz, raqobat, parazitizm, yirtqichlik, amensalizm) shartli belgilar bilan farqlash va misollar keltirish.
Biotik omillar – tirik organizmlarning bir-biriga ta’siri; ular tur ichidagi va turlararo munosabatlarga bo‘linadi. Ta’sir natijasi shartli belgilar bilan yoziladi: (+) foyda, (–) zarar, (0) ta’sirsiz. Neytralizm (0 0): turlar bevosita ta’sirlashmaydi; tabiatda kam uchraydi. Mutualizm (+ +, majburiy): lishayniklardagi zamburug‘ va suvo‘t, dukkakli o‘simlik va tugunak bakteriyalar, mikoriza; protokooperatsiya (+ +, majburiy emas): asalari va gulli o‘simlik. Kommensalizm (+ 0): hamsoyalik (daraxtda epifit), hamxo‘raklik (sher o‘ljasining qoldig‘ini yeydigan chiyabo‘ri, akulaga yopishgan yopishqoq baliq) va hamtovoqlik. Antibioz (– –, + –, – 0): raqobat (– –), parazitizm va yirtqichlik (+ –), amensalizm (– 0: soya tushirgan daraxt o‘tga; mog‘or antibiotik ajratib bakteriyaga). 1932-yilda G. F. Gauze o‘xshash ehtiyojli ikki infuzoriya turini bitta idishda o‘stirib, bittasi yo‘qolishini ko‘rsatdi – raqobatli chetlash prinsipi; turlar nishalarni ajratsa, birga yashaydi. Yirtqich–o‘lja va parazit–xo‘jayin munosabatlari sonni boshqarib, populatsiyalarni tozalaydi (tabiiy tanlanishga xizmat qiladi); parazit odatda xo‘jayinni darhol o‘ldirmaydi.
Namunalar
Pomidor ekilgan maydonda begona o‘t pomidor bilan suv va yorug‘lik uchun raqobat qiladi (– –); soya tushiruvchi baland makkajo‘xori past o‘tga amensalizm munosabatida (– 0); beda ildizidagi bakteriyalar azot bog‘lab, o‘simlikka foyda keltiradi (+ +).
Burgut–sug‘ur: burgut foyda ko‘radi, sug‘ur zarar ko‘radi (+ –): yirtqichlik. Kana–it: kana foyda, it zarar (+ –): ektoparazitizm. Farqi: yirtqich o‘ljani o‘ldirib yeydi, parazit esa odatda xo‘jayinni darhol o‘ldirmaydi.
Sinfda faoliyat
Sinfda «Munosabat kartochkalari» o‘yini: 12 kartochkaga turli tur juftliklarini (misol: asalari–gul, bo‘ri–sayg‘oq, zarpechak–beda va h.k.) yozing; o‘quvchilar kartani tortib, uning (+ +), (+ –), (– –), (+ 0), (– 0) yoki (0 0) belgisini topadi. Zarpechak va boshqa o‘simliklarga ko‘chada tegmang; notanish hasharotlarni ushlamang.
Mashq
1
Mutualizm bilan protokooperatsiyaning farqini ayting.
Ikkalasida ham ikki tomon foyda ko‘radi; mutualizmda birga yashash majburiy, protokooperatsiyada majburiy emas.
2
Belgilarini yozing: (a) sigir ichagida sellulozani parchalovchi bakteriyalar–sigir; (b) yong‘oq daraxti ildizidan ajraladigan moddalar–uning tagidagi o‘tlar; (c) tulki–dala sichqoni; (d) bir yaylovda bitta o‘t bilan oziqlanadigan qo‘ylar va kemiruvchilar.
(a) (+ +); (b) (– 0) (o‘tlar zarar ko‘radi, daraxtga ta’sir yo‘q); (c) (+ –); (d) (– –).
3
Gauze tajribasidan qanday xulosa chiqadi?
O‘xshash ekologik ehtiyojli ikki tur uzoq birga yashay olmaydi: raqobatbardoshi ikkinchisini siqib chiqaradi.
4
Yirtqichlarni butunlay yo‘qotish nima uchun o‘lja populatsiyasiga ham yomon ta’sir qilishi mumkin?
Sonni nazorat qiluvchi omil yo‘qoladi: o‘lja haddan tashqari ko‘payib, oziq tugaydi, kasalliklar tarqaladi va populatsiya qulaydi.