ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Sporali va urug‘li o‘simliklar, hayvonlar evolutsiyasi

Darslar 41–42 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
42

Hayvonot dunyosidagi evolutsion o‘zgarishlar

Darslik: 195–201-betlar
MaqsadHayvonlar filogeniyasining asosiy bosqichlarini (bir hujayralilardan sutemizuvchilargacha) aromorfozlar bilan bog‘lab bayon etish va kitobdagi eskirgan nuqtalarni yangi ma’lumot bilan solishtirish.
Yangi so‘zlar
ikki tomonlama simmetriya · bilateral symmetryxorda · notochordamniot tuxum · amniotic eggissiqqonlilik · warm-bloodedness
Tushuntirish

Hayvonlar bir hujayrali xivchinli eukariotlardan kelib chiqqan; koloniyalardan ikki qavatli bo‘shliqichlilar (meduza, gidra) paydo bo‘lgan. Yassi chuvalchanglarda ikki tomonlama simmetriya, uch qavat, hazm, ayirish va nerv sistemalari paydo bo‘ldi; to‘garak chuvalchanglarda tana bo‘shlig‘i va to‘liq ichak (og‘iz va anal teshik), halqalilarda tananing halqalarga bo‘linishi, qon aylanishi va nerv zanjiri, molluskalarda chig‘anoq, jabra yoki o‘pka va yurak, bo‘g‘imoyoqlilarda xitinli tashqi skelet va bo‘g‘imli oyoqlar. Xordalilarda o‘q skelet (xorda), naysimon nerv sistema, jabra yoriqlari va yopiq qon aylanish rivojlandi; baliqlarda jag‘, tog‘ay, so‘ng suyak skeleti, suzgich, ikki kamerali yurak; amfibiyalarda beshbarmoqli oyoq, o‘pka va uch kamerali yurak; sudralib yuruvchilarda ichki urug‘lanish, amniotli tuxum, quruq teri; qushlarda to‘rt kamerali yurak, issiqqonlilik, uchish moslamalari; sutemizuvchilarda bachadon, jun, sut bezlari, rivojlangan bosh miya po‘stlog‘i. Yangi ma’lumotlarga ko‘ra: qushlardan boshqa dinozavrlar taxminan 66 mln yil avval asosan yirik asteroid urilishi tufayli qirilgan, kuchli vulqon faolligi esa qo‘shimcha omil bo‘lgan (kitobdagi «iqlim sovishi» faqat qisman to‘g‘ri: urilishdan keyin iqlim keskin sovigan), qushlar teropod dinozavrlardan, sutemizuvchilar esa trias davrida sinapsidlardan kelib chiqqan, xordalilar esa halqalilardan emas, tikanterililarga (dyuterostomlar) yaqinroq guruhdan kelib chiqqan deb hisoblanadi.

GuruhYangilik
Yassi chuvalchanglarikki tomonlama simmetriya, uch qavat
Yumaloq chuvalchanglartana bo‘shlig‘i, to‘liq ichak
Halqali chuvalchanglartana bo‘g‘imlari, qon aylanishi
Molluskalarchig‘anoq, jabra yoki o‘pka, yurak
Bo‘g‘imoyoqlilarxitinli qoplam, bo‘g‘imli oyoqlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Muzeyda ko‘rgazma o‘rnatilgan: ko‘rshapalak qanoti, kit suzgichi va odam qo‘li suyaklari yonma-yon. Hammasida bir xil suyaklar — yelka, bilak va barmoqlar — turli shaklda. Bu hayvonlarning bir-biriga qarindoshligidan dalolat beradi.

Kim ishlatadi

Muzey o‘qituvchilari tuzilishni solishtirib tushuntiradi, veterinarlar turli hayvonlar anatomiyasini biladi, paleontologlar qazilma suyaklarni tirik hayvonlar bilan taqqoslaydi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘z qo‘lingiz va qush qanoti rasmini solishtirib, yelka, bilak va barmoqlarga mos qismlarni toping va daftarga belgilang.

Namunalar
01234234BaliqQurbaqaQushyurak kameralari
Baliq yuragi 2 kamerali, baqaning 3 kamerali, qushning 4 kamerali. Qushda qon aralashmaydi, shuning uchun to‘qimalar ko‘proq kislorod oladi va issiqqonlilik mumkin.
Sudralib yuruvchilarning amniotli tuxumi (qobiq va suv pardalari) embrionni suvsiz joyda ham saqlaydi; shu aromorfoz ularni suvdan mustaqil qildi.
Sinfda faoliyat

Tasmali sxema: «kim kimdan» shajara daraxtini qog‘ozga chizing (gidra → yassi chuvalchang → halqali → molluska/bo‘g‘imoyoqli; xordali → baliq → amfibiya → reptiliya → qush va sutemizuvchi) va har bir tarmoqqa bitta aromorfoz yozing. Xavfsizlik: faqat chizma ishi.

Mashq
1
Amfibiyalarda yurak necha kamerali va nega bu quruqlikka chiqish uchun muhim?
2
Baliq, baqa va qush yuraklaridagi kameralar soni yig‘indisi qancha?
3
Nima uchun amniotli tuxum quruqlikda ko‘payishga imkon berdi?
4
Mezozoy erasi 252 mln yildan 66 mln yilgacha davom etdi. Uning davomiyligi necha mln yil?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning yozgi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →