Hayvonot dunyosidagi evolutsion o‘zgarishlar
Hayvonlar bir hujayrali xivchinli eukariotlardan kelib chiqqan; koloniyalardan ikki qavatli bo‘shliqichlilar (meduza, gidra) paydo bo‘lgan. Yassi chuvalchanglarda ikki tomonlama simmetriya, uch qavat, hazm, ayirish va nerv sistemalari paydo bo‘ldi; to‘garak chuvalchanglarda tana bo‘shlig‘i va to‘liq ichak (og‘iz va anal teshik), halqalilarda tananing halqalarga bo‘linishi, qon aylanishi va nerv zanjiri, molluskalarda chig‘anoq, jabra yoki o‘pka va yurak, bo‘g‘imoyoqlilarda xitinli tashqi skelet va bo‘g‘imli oyoqlar. Xordalilarda o‘q skelet (xorda), naysimon nerv sistema, jabra yoriqlari va yopiq qon aylanish rivojlandi; baliqlarda jag‘, tog‘ay, so‘ng suyak skeleti, suzgich, ikki kamerali yurak; amfibiyalarda beshbarmoqli oyoq, o‘pka va uch kamerali yurak; sudralib yuruvchilarda ichki urug‘lanish, amniotli tuxum, quruq teri; qushlarda to‘rt kamerali yurak, issiqqonlilik, uchish moslamalari; sutemizuvchilarda bachadon, jun, sut bezlari, rivojlangan bosh miya po‘stlog‘i. Yangi ma’lumotlarga ko‘ra: qushlardan boshqa dinozavrlar taxminan 66 mln yil avval asosan yirik asteroid urilishi tufayli qirilgan, kuchli vulqon faolligi esa qo‘shimcha omil bo‘lgan (kitobdagi «iqlim sovishi» faqat qisman to‘g‘ri: urilishdan keyin iqlim keskin sovigan), qushlar teropod dinozavrlardan, sutemizuvchilar esa trias davrida sinapsidlardan kelib chiqqan, xordalilar esa halqalilardan emas, tikanterililarga (dyuterostomlar) yaqinroq guruhdan kelib chiqqan deb hisoblanadi.
| Guruh | Yangilik |
|---|---|
| Yassi chuvalchanglar | ikki tomonlama simmetriya, uch qavat |
| Yumaloq chuvalchanglar | tana bo‘shlig‘i, to‘liq ichak |
| Halqali chuvalchanglar | tana bo‘g‘imlari, qon aylanishi |
| Molluskalar | chig‘anoq, jabra yoki o‘pka, yurak |
| Bo‘g‘imoyoqlilar | xitinli qoplam, bo‘g‘imli oyoqlar |
Muzeyda ko‘rgazma o‘rnatilgan: ko‘rshapalak qanoti, kit suzgichi va odam qo‘li suyaklari yonma-yon. Hammasida bir xil suyaklar — yelka, bilak va barmoqlar — turli shaklda. Bu hayvonlarning bir-biriga qarindoshligidan dalolat beradi.
Muzey o‘qituvchilari tuzilishni solishtirib tushuntiradi, veterinarlar turli hayvonlar anatomiyasini biladi, paleontologlar qazilma suyaklarni tirik hayvonlar bilan taqqoslaydi.
O‘z qo‘lingiz va qush qanoti rasmini solishtirib, yelka, bilak va barmoqlarga mos qismlarni toping va daftarga belgilang.
Tasmali sxema: «kim kimdan» shajara daraxtini qog‘ozga chizing (gidra → yassi chuvalchang → halqali → molluska/bo‘g‘imoyoqli; xordali → baliq → amfibiya → reptiliya → qush va sutemizuvchi) va har bir tarmoqqa bitta aromorfoz yozing. Xavfsizlik: faqat chizma ishi.