ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

O‘simliklar filogenezi

Darslar 39–40 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
40

O‘simliklarning generativ organlari filogenezi

Darslik: 190–193-betlar
MaqsadO‘simliklar generativ organlari filogenezini (spora, urug‘, chang naychasi, gul, qo‘sh urug‘lanish) va nasllar gallanishidagi o‘zgarishlarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
gametofit · gametophytesporofit · sporophytechang naychasi · pollen tubeqo‘sh urug‘lanish · double fertilisation
Tushuntirish

Generativ organlar ko‘payish uchun xizmat qiladi. Suvo‘tlar bo‘linish va zoosporalar bilan ko‘payadi, noqulay sharoitda esa gametalar qo‘shilib, pishiq qobiqli zigota hosil qiladi. Quruqlik o‘simliklarida sporangiy va gametalar yetiladigan ko‘p hujayrali organlar (arxegoniy, anteridiy) paydo bo‘ldi. Sporali o‘simliklarda nasllar gallanadi: gametofit (n) gametalar hosil qiladi, urug‘lanishdan so‘ng sporofit (2n) rivojlanadi va sporalar yetiladi. Yo‘sinlarda gametofit ustun, plaun, qirqbo‘g‘im va qirqquloqlarda sporofit ustun; ularda urug‘lanish uchun suv kerak. Urug‘li o‘simliklarda urug‘ paydo bo‘ldi: u murtak, zaxira oziq va qobiqdan iborat, shuning uchun noqulay sharoitga chidamli; chang naychasi urug‘lanishni suvga bog‘liqlikdan ozod qildi, gametofit esa kichiklashdi. Ochiq urug‘lilarda urug‘kurtak ochiq yotadi va endosperm gaploid (n). Yopiq urug‘lilarda urug‘ meva ichida yetiladi; gul, qo‘sh urug‘lanish (bitta spermiy tuxum hujayra bilan, ikkinchisi markaziy hujayra bilan qo‘shiladi, endosperm triploid, 3n) va hasharot, shamol, hayvonlar vositasida changlanish hamda urug‘ tarqalishi ularning hukmronligini ta’minladi.

Gametofit (n)GametalarSporofit (2n)Sporalar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bog‘bon o‘tgan kuzda yig‘ilgan kungaboqar urug‘ini quruq qog‘oz xaltada saqlab, bahorda ekdi va ko‘pchiligi unib chiqdi. Urug‘ qish bo‘yi «uxlab» turadi, shuning uchun uni bir joydan boshqa joyga olib borib, kerakli paytda ekish mumkin.

Kim ishlatadi

Urug‘ banki xodimlari urug‘larni uzoq saqlaydi, seleksionerlar gullarni qo‘lda changlatib yangi nav oladi, bog‘bonlar ekish uchun urug‘ yig‘adi.

Bugun sinab ko‘ring

Sayr paytida shamol, suv yoki hayvon orqali tarqaladigan urug‘ yoki mevalarni (qanotli, ilmoqli, momiqli) qidiring va uchtasini ta’riflang. Hech narsani og‘zingizga olmang.

Namunalar
BelgiQirqquloqQarag‘ay
Urug‘lanish uchun suvkerak (spermiy suzadi)kerak emas (chang naychasi)
Qirqquloq gametofiti (o‘simtalar) nam yerda o‘sadi va spermatozoidlar suvda suzib tuxum hujayraga yetib boradi; qarag‘ayda esa chang naychasi tuxum hujayragacha o‘sadi, suv kerak emas.
Gul qismiNima bo‘ladi
Tugunchakmeva
Urug‘kurtakurug‘
Olma gulida changlanishdan keyin tuguncha mevaga, urug‘kurtak urug‘ga aylanadi. Meva urug‘ni himoya qiladi va hayvonlar yeb, uzoqqa tarqatadi.
Sinfda faoliyat

Mevaning kesimini (olma yoki nok) kuzating: urug‘ qobig‘i, murtak, mevaning qismlari. Rasm chizing va qaysi qismlar urug‘kurtak, qaysilari tugunchadan hosil bo‘lganini belgilang. Xavfsizlik: kesishni kattalar bajaradi; allergiyasi bor bola yeb ko‘rmasin.

Mashq
1
Gametofit va sporofit qaysi xromosoma to‘plamiga ega?
2
Qirqquloq sporofitida 2n = 48 xromosoma. Sporada nechta xromosoma bo‘ladi?
3
Chang naychasi o‘simliklar uchun nima uchun muhim aromorfoz?
4
Olmada n = 17 bo‘lsa, uning endospermida nechta xromosoma bo‘ladi (3n)?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYakuniy tayyorgarlik rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →