ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Biosfera evolutsiyasi: biogenez va noogenez

Darslar 34–35 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
35

Biosfera evolutsiyasi. Noogenez

Darslik: 167–170-betlar
MaqsadNoosfera, noogenez, antropobiosfera va noogenika tushunchalarini izohlash; inson faoliyatining biosfera evolutsiyasidagi o‘rnini baholash.
Yangi so‘zlar
noosfera · noospherenoogenez · noogenesisantropobiosfera · anthropobiosphereglobal ekologik inqiroz · global ecological crisis
Tushuntirish

Noosfera («noos» – ong) – biosferaning inson ongi va faoliyati asosiy rol o‘ynaydigan bosqichi. Bu so‘zni Eduard Lerua (Le Roy) taklif qilgan, g‘oyani Vernadskiy va Teyar de Sharden rivojlantirgan. Inson boshqa organizmlardan ong, tafakkur va nutqi bilan farq qiladi, shuning uchun u madaniy o‘simlik navlari va uy hayvonlari zotlarini yaratdi, ya’ni tabiatda mustaqil mavjud bo‘lmagan shakllarni hosil qildi. Dastlab odam oziq topuvchi oddiy tur edi; olovdan foydalanish, dehqonchilik va chorvachilik, so‘ng sanoat inqilobi va qazilma yoqilg‘i davri uning ta’sirini keskin kuchaytirdi; shu tufayli biosfera antropobiosferaga aylanmoqda. Ekotizimlarning buzilishi, turlarning yo‘qolishi, ifloslanish va iqlim o‘zgarishi global inqirozga olib keldi. Noogenika inson va tabiat munosabatidagi muvozanatni saqlashga, salbiy oqibatlarning oldini olishga qaratilgan fan; u tabiatni muhofaza qiladi, shu bilan birga yangi navlar, zotlar va shtammlar yaratishga yordam beradi. Kitobda noogenez taxminan 50 ming yil avvaldan hisoblanadi; hozirgi fan odamning (Homo sapiens) taxminan 300 ming yillik tarixini ko‘rsatadi, inson ta’siri esa so‘nggi 200 yilda ayniqsa tezlashdi. Ba’zi olimlar bu davrni «antropotsen» deb ataydi, ammo bu rasmiy geologik davr emas.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalla yig‘ilishida kuzgi barglarni yoqish o‘rniga to‘plab kompost qilishga kelishildi. Qaror odat bilan emas, havo va tuproqqa ta’sirni bilishga tayanadi. Shunday jamoaviy qarorlar insonning biosferaga ta’sirini boshqarishning kichik ko‘rinishi.

Kim ishlatadi

Shahar kengashlari ekologik qarorlar qabul qiladi, olimlar qarorlar uchun dalil tayyorlaydi, atrof-muhit huquqshunoslari qoidalarni yozadi va ularning bajarilishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘zgartira oladigan bitta odatni (masalan, qog‘ozning ikki tomoniga yozish) tanlang va uning ta’sirini bilish uchun nimani sanashingiz yoki o‘lchashingizni yozing.

Namunalar
0100200300400500280420Sanoat davridan oldinHozirCO₂, ppm
Atmosferadagi CO2 sanoat davridan oldin taxminan 280 ppm bo‘lgan, hozir esa taxminan 420 ppm dan oshgan. Farq 420 − 280 = 140 ppm, ya’ni taxminan yarim baravar ortiqcha. Bu inson ta’sirining biosfera darajasidagi ko‘rsatkichi.
Paxta va bug‘doyning yangi navlari, quyon va sigirlarning zotlari – insonning ijodiy faoliyati natijasi; ular odam parvarishisiz yovvoyi tabiatda kamdan-kam saqlanadi.
Sinfda faoliyat

Guruhlarda «Noosfera sari: shahrimiz 2050-yilda» loyihasini muhokama qiling: energiya, suv, transport va chiqindilar bo‘yicha bittadan aniq taklif yozing va har birining biosferaga ta’sirini baholang. Xavfsizlik: faqat qog‘oz va munozara ishi.

Mashq
1
Noosfera nima?
2
CO2 280 ppm dan 420 ppm gacha oshdi. Necha foiz ortdi?
3
Nima uchun inson ta’siri so‘nggi ikki asrda keskin kuchaydi?
4
Noogenikaning ikkita vazifasini yozing.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli8-mart tabrigi uchun faylHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →