Darslar 3–4 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
4
Ekosistemalarning tarkibiy qismlari
Darslik: 18–22-betlar
MaqsadEkotizim tarkibini (biotop, biotsenoz), produtsent, konsument va redutsentlarni hamda biogeotsenozning xususiyatlarini (o‘z-o‘zini boshqarish, suksessiya) bayon etish.
Ekotizim biotop va biotsenozdan iborat; biotopning notirik qismi – ekotop – iqlim omillari (klimatop) va tuproq (edafotop)dan tashkil topadi. Biotsenozdagi organizmlar uchta funksional guruhga bo‘linadi. Produtsentlar (yashil o‘simliklar, fotosintezlovchi va xemosintezlovchi bakteriyalar) anorganik moddalardan organik birikma yaratadi; konsumentlar (hayvonlar, parazit o‘simliklar) tayyor organik moddalar bilan oziqlanadi; redutsentlar (saprotrof bakteriya va zamburug‘lar) o‘lik qoldiqlarni mineral moddalargacha parchalab, ularni produtsentlarga qaytaradi. Biogeotsenoz o‘z-o‘zini tiklaydi va boshqaradi: masalan, kemiruvchilar ko‘paysa, yirtqichlar ham ko‘payadi, so‘ng kemiruvchilar kamayadi – sonlar tebranib, o‘rtacha darajada saqlanadi. Tur xilma-xilligi qancha katta bo‘lsa, barqarorlik shuncha yuqori. Davriy (sutkalik, mavsumiy) o‘zgarishlar jamoani dastlabki holatiga qaytaradi, izchil o‘zgarishlar esa bir biotsenozning boshqasi bilan almashinuviga – ekologik suksessiyaga olib keladi.
Namunalar
Organizm
Guruh
archa
produtsent
tog‘ taka va burgut
konsument
tuproq saprotrof zamburug‘lari
redutsent
Tog‘ ekotizimida archa – produtsent, tog‘ echkisi va burgut – konsument, tuproqdagi saprotrof zamburug‘lar – redutsent. Agar urug‘ va mevalar bilan oziqlanuvchi qushlar va kemiruvchilar yo‘qolsa, urug‘ tarqalishi va sonlar nazorati buziladi.
Ko‘l sekin-asta qurib, qirg‘oqdan sho‘ralar, so‘ng o‘tloq, keyin butazor paydo bo‘ladi: bir jamoa izchil ravishda boshqasi bilan almashadi – bu suksessiya. Ko‘lning yozdan qishga o‘zgarib, bahorda yana avvalgi holatiga qaytishi esa davriy o‘zgarishdir.
Sinfda faoliyat
Tasavvur qiling: ekotizimdan faqat redutsentlar olib tashlandi. Guruhda 10 daqiqada oqibatlar zanjirini (o‘lik barglar, mineral moddalar, o‘simlik o‘sishi) chizib chiqing va natijani boshqa guruh bilan taqqoslang.
Mashq
1
Produtsent, konsument va redutsentni farqlang.
Produtsent organik modda yaratadi; konsument tayyor organik modda bilan oziqlanadi; redutsent o‘lik qoldiqni mineral moddalargacha parchalaydi.
2
Qaysi guruhga kiradi: g‘o‘za, qo‘ng‘ir ayiq, chirituvchi bakteriya, ko‘k-yashil suv o‘ti (sianobakteriya), oltingugurt bakteriyasi?
