Markaziy Osiyo va O‘zbekistonning tabiiy ekosistemalari
O‘zbekiston hududining yarmidan ko‘pi cho‘l va chala cho‘l (Qizilqum, Ustyurt, Qoraqalpog‘iston tekisliklari): yog‘in yiliga 100–200 mm, asosan qish-bahorda, yozgi harorat +40 °C dan oshadi; cheklovchi omil – namlik. Tuproqqa qarab qumli cho‘lda saksovul va juzg‘un; sho‘rxok cho‘lda sho‘rga chidamli o‘simliklar (sarsazan); gipsli cho‘lda shuvoq o‘sadi; hayvonlardan jayron, qumsichqon, qo‘shoyoq, echkemar, ilonlar (ko‘pi tungi) yashaydi. To‘qaylar – Amudaryo va Sirdaryo qirg‘og‘idagi sernam daraxt-buta jamoalari (turang‘il, tol, jiyda, qamish): ular qirg‘oqni mustahkamlaydi, havoni yumshatadi, yovvoyi hayvonlarga boshpana beradi; daryo suvi kamayishi bilan qisqargan. Adirlar (taxminan 500–1200 m): unumdor tuproq, bahorda efemer va efemeroidlar (lola, lolaqizg‘aldoq) o‘sadi, lalmi dehqonchilik qilinadi. Tog‘ o‘rmonlari (taxminan 1200–2800 m): yong‘oq, olma, archa, na’matak, ayiq, silovsin, tog‘ echkisi; yuqorida yaylovlar – past bo‘yli o‘tlar, yostiqsimon o‘simliklar, ilvirs, arxar. Bu mintaqalar balandlik zonallik hosil qiladi. Antropogen ta’sir: haddan tashqari o‘tlatish, o‘rmon kesish, suvni ko‘p olish (Orol), tuproq sho‘rlanishi; muhofaza uchun qo‘riqxona va milliy bog‘lar (Zomin, Chatkal, Nurota) va Qizil kitob mavjud.
| Cho‘l turi | O‘simliklar |
|---|---|
| qumli | saksovul, qandim |
| sho‘rxok | sho‘rga chidamli (sho‘ra) |
| gipsli | shuvoq |
Aprelda tog‘ yon bag‘irlari lola va gulxayrilar bilan qoplanadi. Maktab o‘quvchilari o‘qituvchi bilan chiqqanda faqat so‘qmoqda yuradi va gullarni uzmaydi: tepkilash va uzish o‘simliklarning urug‘ qoldirishiga halaqit beradi, kelasi yil ular kamayib ketadi.
Qo‘riqxona inspektorlari yovvoyi o‘simliklarni himoya qiladi, ekoturizm yo‘lboshchilari mehmonlarga qoidalarni tushuntiradi, yaylov mutaxassislari chorva boqish me’yorini hisoblaydi.
Yovvoyi gulni ko‘rsangiz, uzmasdan, sanasi bilan daftarga rasmini chizing va shu joyda yana qaysi o‘simliklar o‘sayotganini yozing.
Maktab joylashgan mintaqaning (tekislik, adir, tog‘) o‘simlik va hayvonlaridan 5 tadan ro‘yxat tuzing va ularning moslanishlarini yozing. Ilonlar, aqrab, o‘rgimchaklar va notanish o‘simliklar bilan tabiatda yaqinlashmang yoki qo‘l tekkizmang; sayohatda kattalar bilan yuring.