ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Tabiiy ekotizimlar, Markaziy Osiyo va O‘zbekiston

Darslar 21–22 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
22

Markaziy Osiyo va O‘zbekistonning tabiiy ekosistemalari

Darslik: 112–116-betlar
MaqsadMarkaziy Osiyo va O‘zbekistonning tabiiy ekotizimlarini (cho‘l, to‘qay, adir, tog‘ o‘rmonlari, yaylov) va ularning o‘simlik-hayvonot dunyosini, antropogen ta’sirini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
cho‘l ekotizimi · desert ecosystemto‘qay · tugai (riparian forest)adir · foothill zone (adyr)balandlik mintaqalari · altitude zones
Tushuntirish

O‘zbekiston hududining yarmidan ko‘pi cho‘l va chala cho‘l (Qizilqum, Ustyurt, Qoraqalpog‘iston tekisliklari): yog‘in yiliga 100–200 mm, asosan qish-bahorda, yozgi harorat +40 °C dan oshadi; cheklovchi omil – namlik. Tuproqqa qarab qumli cho‘lda saksovul va juzg‘un; sho‘rxok cho‘lda sho‘rga chidamli o‘simliklar (sarsazan); gipsli cho‘lda shuvoq o‘sadi; hayvonlardan jayron, qumsichqon, qo‘shoyoq, echkemar, ilonlar (ko‘pi tungi) yashaydi. To‘qaylar – Amudaryo va Sirdaryo qirg‘og‘idagi sernam daraxt-buta jamoalari (turang‘il, tol, jiyda, qamish): ular qirg‘oqni mustahkamlaydi, havoni yumshatadi, yovvoyi hayvonlarga boshpana beradi; daryo suvi kamayishi bilan qisqargan. Adirlar (taxminan 500–1200 m): unumdor tuproq, bahorda efemer va efemeroidlar (lola, lolaqizg‘aldoq) o‘sadi, lalmi dehqonchilik qilinadi. Tog‘ o‘rmonlari (taxminan 1200–2800 m): yong‘oq, olma, archa, na’matak, ayiq, silovsin, tog‘ echkisi; yuqorida yaylovlar – past bo‘yli o‘tlar, yostiqsimon o‘simliklar, ilvirs, arxar. Bu mintaqalar balandlik zonallik hosil qiladi. Antropogen ta’sir: haddan tashqari o‘tlatish, o‘rmon kesish, suvni ko‘p olish (Orol), tuproq sho‘rlanishi; muhofaza uchun qo‘riqxona va milliy bog‘lar (Zomin, Chatkal, Nurota) va Qizil kitob mavjud.

Cho‘l turiO‘simliklar
qumlisaksovul, qandim
sho‘rxoksho‘rga chidamli (sho‘ra)
gipslishuvoq
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Aprelda tog‘ yon bag‘irlari lola va gulxayrilar bilan qoplanadi. Maktab o‘quvchilari o‘qituvchi bilan chiqqanda faqat so‘qmoqda yuradi va gullarni uzmaydi: tepkilash va uzish o‘simliklarning urug‘ qoldirishiga halaqit beradi, kelasi yil ular kamayib ketadi.

Kim ishlatadi

Qo‘riqxona inspektorlari yovvoyi o‘simliklarni himoya qiladi, ekoturizm yo‘lboshchilari mehmonlarga qoidalarni tushuntiradi, yaylov mutaxassislari chorva boqish me’yorini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yovvoyi gulni ko‘rsangiz, uzmasdan, sanasi bilan daftarga rasmini chizing va shu joyda yana qaysi o‘simliklar o‘sayotganini yozing.

Namunalar
010203040504520KunduzTunQizilqumda yoz, °C
Qizilqumda yoz kuni +45 °C, tunda +20 °C bo‘lishi mumkin. Qumsichqon kunduzi in qazib yashirinadi, kechasi urug‘ yig‘adi: tungi hayot va uya – suv va issiqdan saqlanish moslanishi. Saksovul ildizi 10 m dan chuqur ketib, yer osti suvidan foydalanadi.
Amudaryo bo‘yida to‘qay daraxtlari 20–30 yil davomida suv sathi pasayganda qurishi mumkin: ildizlar yer osti suviga yetmaydi; to‘qay qisqarsa, u yerdagi hayvonlar (masalan, Buxoro bug‘usi) yashash joyini yo‘qotadi. Qirg‘oq eroziyasi kuchayadi.
Sinfda faoliyat

Maktab joylashgan mintaqaning (tekislik, adir, tog‘) o‘simlik va hayvonlaridan 5 tadan ro‘yxat tuzing va ularning moslanishlarini yozing. Ilonlar, aqrab, o‘rgimchaklar va notanish o‘simliklar bilan tabiatda yaqinlashmang yoki qo‘l tekkizmang; sayohatda kattalar bilan yuring.

Mashq
1
Cho‘l ekotizimida cheklovchi omil nima va nima uchun?
2
To‘qay nima va qanday ahamiyatga ega?
3
Quyidagilarni balandlik bo‘yicha pastdan yuqoriga tartiblang: yaylov, adir, tog‘ o‘rmoni, cho‘l.
4
Nima uchun haddan tashqari o‘tlatish adir va yaylovlarga zarar yetkazadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinfning Yangi yil kechasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →