☰ Mundarija · Biologiya

Ekologik piramidalar va 2-laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 19–20 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
20

2-laboratoriya mashg‘uloti

Darslik: 106–107-betlar
MaqsadOziq zanjiri va ekologik piramidalarga oid masalalarni bosqichma-bosqich yechish: zanjir tuzish, trofik darajani aniqlash, massa va maydonni hisoblash.
Yangi so‘zlar
zanjir tuzish · building a chaintrofik daraja · trophic level10 baravar o‘tish · tenfold stephosildorlik (g/m²) · yield (g per m²)
Tushuntirish

Amaliy mashg‘ulotda masalalar bir xil algoritm bilan yechiladi. 1) Oziq zanjirini produtsentdan boshlab tuzing va trofik darajalarni raqamlang. 2) Ma’lum bo‘lgan massani (yoki energiyani) qaysi darajaga tegishli ekanini aniqlang. 3) Yuqoriga qarab har bosqichda 10 ga bo‘ling, pastga qarab 10 ga ko‘paytiring; massa quruq massa bo‘lishi kerak, ho‘l massa berilsa, suv ulushini (masalan, 70 %) ayirib, quruq massaga o‘ting. 4) Maydon so‘ralsa, kerakli o‘simlik massasini 1 m² dagi hosildorlikka bo‘ling. 5) Javobni birlik bilan yozing va mantiqiyligini tekshiring: pastki darajada son doim katta. 10 % qoidasi o‘rtacha qiymat ekanini va natijalar taxminiy bo‘lishini unutmang. Ishdan so‘ng xulosa: nima uchun yirik yirtqichlarga katta maydon kerak va ularni muhofaza qilish nega butun ekotizimni asraydi.

Namunalar
Masala: zanjir o‘t → quyon → tulki. Tulkining quruq massasi 6 kg. Qancha o‘t kerak? Yechim: o‘t (1) → quyon (2) → tulki (3): ikki bosqich pastga: 6 · 10 · 10 = 600 kg. Agar o‘tning hosildorligi 300 g/m² quruq massa bo‘lsa, maydon = 600 000 g : 300 g/m² = 2000 m².
Masala: ho‘l massasi 50 kg bo‘lgan bo‘ri (suv ulushi 60 %) oziqlanadigan zanjir: o‘t → tuyoqli → bo‘ri. Yechim: quruq massa = 50 · (1 − 0,6) = 20 kg. O‘tning quruq massasi = 20 · 10 · 10 = 2000 kg. Bu bo‘ri uchun yiliga shuncha o‘simlik mahsuloti zarur, shuning uchun bo‘rilar kam va katta hududda yashaydi.
Sinfda faoliyat

Juftlikda o‘z masalangizni tuzing: 4 bo‘g‘inli zanjir, oxirgi daraja massasi, hosildorlik – va uni boshqa juftlikka yechtiring. Hisob-kitoblarni kalkulyator bilan tekshiring. Hayvonlarni tabiatda yoki hovlida tutishga urinmang.

Mashq
1
Zanjir: suvo‘ti → baliqcha → cho‘rtan baliq. Cho‘rtanning quruq massasi 4 kg bo‘lsa, suvo‘tining kerakli quruq massasi necha kg?
2
Bug‘doy dalasi hosildorligi 500 g/m² (quruq). 5000 g mahsulot kerak bo‘lsa, maydon necha m²?
3
Ho‘l massasi 30 kg, suv ulushi 70 % bo‘lgan hayvonning quruq massasi necha kg?
4
Nima uchun yirtqich qushning uyasi atrofidagi hudud uning oziq zanjiri uchun katta bo‘lishi kerak?