ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Trofik struktura va mahsuldorlik

Darslar 17–18 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
18

Ekotizimlarning mahsuldorligi

Darslik: 100–101-betlar
MaqsadBiomassa, birlamchi va ikkilamchi mahsuldorlik, yalpi va sof birlamchi mahsulot hamda «1 % qoidasi»ni tushuntirish va oddiy hisoblar bajarish.
Yangi so‘zlar
biomassa · biomassmahsuldorlik · productivitybirlamchi mahsulot · primary productionfitomassa va zoomassa · phytomass and zoomass
Tushuntirish

Biomassa – ekotizimdagi barcha tirik organizmlarning ma’lum paytdagi umumiy organik massasi (quruq modda; g/m², kg/ga, suv havzalarida hajm birligida); o‘simliklar biomassasi – fitomassa, hayvonlarniki – zoomassa. Mahsuldorlik esa vaqt birligida (kun, yil) hosil bo‘lgan biomassa miqdori, ya’ni o‘sish tezligi: biomassa va mahsuldorlik bir xil emas – o‘rmonda biomassa katta, lekin yillik o‘sish nisbatan kichik; hovuzdagi fitoplanktonning biomassasi kichik, ammo u kunlar ichida ko‘payib, yuqori mahsuldorlik beradi. Produtsentlar fotosintez yoki xemosintez bilan hosil qilgan massa – birlamchi mahsulot; undan nafasga sarflangan qismi chiqarilsa, sof birlamchi mahsulot (NPP = yalpi birlamchi mahsulot − nafasga sarf) qoladi, o‘txo‘rlar va boshqalar iste’mol qiladigan ham shu. Konsumentlar va redutsentlarning hosil qilgani – ikkilamchi mahsulot. Yer yuzasiga tushgan quyosh energiyasining o‘rtacha taxminan 1 % i biomassa energiyasiga aylanadi («1 % qoidasi»; turli ekotizimlarda 0,1–2 %). Tropik o‘rmon va yirik hovuzlarning mahsuldorligi yuqori, cho‘l va tundrada past; okeanlar maydoni katta bo‘lgani uchun fotosintezning taxminan yarmini beradi.

ƒFormula
NPP = GPP − R
sof birlamchi mahsuldorlik = yalpi − nafas olish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maysazor haftada bir o‘riladi va bir hafta ichida yana qalinlashadi. Uning bir paytdagi massasi kichik, ammo u tez o‘sadi, shuning uchun tez-tez o‘rish mumkin. Bor massa va o‘sish tezligi ikki xil narsa.

Kim ishlatadi

Chorvadorlar tez o‘sadigan o‘tlarni tanlab ozuqa rejalashtiradi, o‘rmon xo‘jaligi mutaxassislari yog‘och zaxirasi va yillik o‘sishni alohida hisoblaydi, baliqchilar suv havzasida plankton o‘sish tezligiga qaraydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uy yoki maktab yonidagi maysa yoki buta o‘rib-kesilgan sanani yozib qo‘ying va u avvalgidek qalin bo‘lguncha necha kun o‘tishini kuzating.

Namunalar
050010001500200018007001100YalpiNafas olishSofg/m² yiliga
Qamishzorda yalpi birlamchi mahsulot yiliga 1800 g/m², o‘simliklarning nafasga sarfi 700 g/m². Sof birlamchi mahsulot = 1800 − 700 = 1100 g/m²/yil. Shu mahsulotning bir qismi o‘txo‘rlarga, qolgani detritga o‘tadi.
ƒFormula
5 000 000 · 0,01 = 50 000
kJ/m² yiliga
Quyoshdan 1 m² ga yiliga 5 000 000 kJ tushsa va ekotizim 1 % ni biomassa energiyasiga aylantirsa, birlamchi mahsulot energiyasi 5 000 000 · 0,01 = 50 000 kJ/m²/yil. Bu cho‘lda va qalin o‘rmonda keskin farq qiladi.
Sinfda faoliyat

Maktab hovlisidagi bir tup o‘tning (yoki loviya nihollarining) bir hafta davomida bo‘yini o‘lchab, o‘sish tezligini (sm/hafta) hisoblang. Quritilgan namuna og‘irligini o‘lchash uchun tarozi va quritish ishini faqat o‘qituvchi bilan, issiq jihozlardan ehtiyot bo‘lib bajaring.

Mashq
1
Biomassa va mahsuldorlik farqini ayting.
2
Yalpi birlamchi mahsulot 2400 g/m²/yil, nafasga sarf 900 g/m²/yil. Sof birlamchi mahsulot necha g/m²/yil?
3
Maydon 1 m² ga yiliga 8 000 000 kJ quyosh energiyasi tushadi. 1 % qoidasi bo‘yicha biomassada necha kJ to‘planadi?
4
Nima uchun okean mayda fitoplankton biomassasiga qaramay fotosintezning yarmini beradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning bitiruv tadqiqoti: A yoki B?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →