Quyosh sistemasining tuzilishi
Olam tuzilishi haqidagi qarashlar asta-sekin, kuzatuvlar to‘planishi bilan o‘zgargan. Miloddan avvalgi IV asrda Aristotel Yerning sharsimonligini dalillar bilan asoslab, uni Olam markaziga qo‘ygan; milodiy II asrda Ptolemey bu geosentrik sistemaga matematik shakl berdi: planeta kichik aylana – episikl bo‘ylab, episikl markazi esa Yer atrofidagi katta aylana – deferent bo‘ylab harakatlanadi. Bu model planetalarning yulduzlar fonidagi sirtmoqsimon yo‘lini taxminan tushuntirgani uchun qariyb 14 asr qo‘llangan. Nikolay Kopernik (1473–1543) geliosentrik sistemani taklif qildi: markazda Quyosh turadi, Yer esa oddiy planeta sifatida uning atrofida aylanadi va o‘z o‘qi atrofida ham aylanadi; sirtmoqsimon harakat Yer va planetaning turli tezlikda aylanishining ko‘rinma natijasi ekani ma’lum bo‘ldi. Jordano Bruno (1548–1600) yulduzlar uzoqdagi quyoshlar va ularning ham planetalari bo‘lishi mumkin degan fikrni ilgari surdi – bugun bunday ekzoplanetalarning olti mingdan ortig‘i tasdiqlangan. Beruniy (973–1048) Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi ehtimolini jiddiy muhokama qilgan, Merkuriy va Venera Quyoshdan uzoqlashmasligini ham qayd etgan, lekin umuman geosentrik qarashda qolgan; geliosentrik sistemani keyinchalik Galiley kuzatuvlari va Kepler qonunlari tasdiqladi.
Sinf zalida model: bir o‘quvchi – Quyosh markazda, «Yer» kichik aylana bo‘ylab tezroq, «Mars» katta aylana bo‘ylab sekinroq yuradi. «Yer» doim «Mars» tomonga qo‘lini cho‘zadi; devordagi «yulduz» belgilariga qarab, qo‘l yo‘nalishi qachon orqaga ketishini qayd eting.