Yillik parallaks, yulduzlarning masofalarini aniqlash
Yer orbita bo‘ylab harakatlanganda yaqin yulduz uzoq yulduzlar fonida yiliga bir marta kichik ellips chizadi. Yillik parallaks π – yulduzdan Yer orbitasining radiusi (1 AB) ko‘rinadigan burchak. Masofa d = 1 / π, bunda π burchak soniyasida, d parsekda; 1 pk – parallaksi 1″ bo‘lgan yulduzgacha masofa. Birinchi marta yulduz parallaksini 1838-yilda Bessel 61 Qu yulduzi uchun o‘lchagan (≈ 0,3″, ya’ni ≈ 11 yorug‘lik yili); Struve Vega, Hendersen Alfa Kentavr uchun deyarli shu vaqtda. Proksima Kentavra π ≈ 0,77″ (≈ 1,3 pk). Yer atmosferasi tufayli yerdan π ≈ 0,01″ gacha (≈ 100 pk) o‘lchash mumkin edi; «Hipparcos» sun’iy yo‘ldoshi (1989–1993) ≈ 118 ming yulduzni, «Gaya» (2013–2025-yillarda ishlagan) esa bir milliarddan ortiq yulduzni juda aniq o‘lchagan. Parallaksni ko‘pincha millisoniyada (mas) beradi: d (pk) = 1000 / π(mas).
Xarita tuzuvchilar tepalik balandligini aniqlash uchun havodan bir joyni ikki xil nuqtadan suratga oladi. Yaqin joylar ikki suratda ko‘proq siljiydi, uzoq joylar kamroq, shu farqdan balandlik hisoblanadi. Yulduz parallaksi ham xuddi shunday: kuzatuvchi joyi o‘zgarsa, yaqin jism uzoq fon ustida siljiydi.
Xarita tuzuvchilar va uchuvchisiz apparat operatorlari relyefni suratlardan hisoblaydi, kino ishlab chiqaruvchilar uch o‘lchamli tasvir yaratadi, astronomlar yulduzlargacha masofani parallaks bilan o‘lchaydi.
Deraza oldida turib, boshingizni 20 sm yon tomonga siljiting va deraza tokchasi bilan uzoqdagi binolardan qaysi biri ko‘proq siljiganini kuzating.
Parallaks modeli: kattalar bilan qo‘lni cho‘zib, bosh barmoqni bir ko‘z bilan, so‘ng ikkinchi ko‘z bilan uzoqdagi narsaga nisbatan kuzating; siljish – parallaks. Qo‘lni bukib yaqinlashtirsangiz, siljish qanday o‘zgaradi?