ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Yulduzlargacha masofa va ularning o‘lchamlari

Darslar 46–47 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
46

Yillik parallaks, yulduzlarning masofalarini aniqlash

Darslik: 102-bet
MaqsadYillik parallaks usulini va parsek bilan bog‘liqligini tushuntirish hamda yulduzgacha masofani hisoblash.
Yangi so‘zlar
yillik parallaks · annual parallaxparsek · parsecGaya · Gaiatrigonometrik usul · trigonometric method
Tushuntirish

Yer orbita bo‘ylab harakatlanganda yaqin yulduz uzoq yulduzlar fonida yiliga bir marta kichik ellips chizadi. Yillik parallaks π – yulduzdan Yer orbitasining radiusi (1 AB) ko‘rinadigan burchak. Masofa d = 1 / π, bunda π burchak soniyasida, d parsekda; 1 pk – parallaksi 1″ bo‘lgan yulduzgacha masofa. Birinchi marta yulduz parallaksini 1838-yilda Bessel 61 Qu yulduzi uchun o‘lchagan (≈ 0,3″, ya’ni ≈ 11 yorug‘lik yili); Struve Vega, Hendersen Alfa Kentavr uchun deyarli shu vaqtda. Proksima Kentavra π ≈ 0,77″ (≈ 1,3 pk). Yer atmosferasi tufayli yerdan π ≈ 0,01″ gacha (≈ 100 pk) o‘lchash mumkin edi; «Hipparcos» sun’iy yo‘ldoshi (1989–1993) ≈ 118 ming yulduzni, «Gaya» (2013–2025-yillarda ishlagan) esa bir milliarddan ortiq yulduzni juda aniq o‘lchagan. Parallaksni ko‘pincha millisoniyada (mas) beradi: d (pk) = 1000 / π(mas).

π1 AB(masshtabsiz)☉E★
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Xarita tuzuvchilar tepalik balandligini aniqlash uchun havodan bir joyni ikki xil nuqtadan suratga oladi. Yaqin joylar ikki suratda ko‘proq siljiydi, uzoq joylar kamroq, shu farqdan balandlik hisoblanadi. Yulduz parallaksi ham xuddi shunday: kuzatuvchi joyi o‘zgarsa, yaqin jism uzoq fon ustida siljiydi.

Kim ishlatadi

Xarita tuzuvchilar va uchuvchisiz apparat operatorlari relyefni suratlardan hisoblaydi, kino ishlab chiqaruvchilar uch o‘lchamli tasvir yaratadi, astronomlar yulduzlargacha masofani parallaks bilan o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Deraza oldida turib, boshingizni 20 sm yon tomonga siljiting va deraza tokchasi bilan uzoqdagi binolardan qaysi biri ko‘proq siljiganini kuzating.

Namunalar
★Esda tuting
d (pk) = 1000 / π (mas)
π = 100 mas bo‘lsa, d = 1000 : 100 = 10 pk ≈ 32,6 yorug‘lik yili.
Yulduz π = 20 mas: d = 1000 : 20 = 50 pk ≈ 163 yorug‘lik yili; bunday yulduzning nuri bizga 163 yilda yetadi.
Sinfda faoliyat

Parallaks modeli: kattalar bilan qo‘lni cho‘zib, bosh barmoqni bir ko‘z bilan, so‘ng ikkinchi ko‘z bilan uzoqdagi narsaga nisbatan kuzating; siljish – parallaks. Qo‘lni bukib yaqinlashtirsangiz, siljish qanday o‘zgaradi?

Mashq
1
Yillik parallaks nima?
2
π = 250 mas bo‘lsa, d necha pk? (1000 : 250)
3
Yulduz parallaksi 0,05″ bo‘lsa, masofasi necha pk? (1 : 0,05 = 100 : 5)
4
Nima uchun parallaks usuli faqat yaqin yulduzlar uchun ishlaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z yarmarkasi: xatcho‘p narxiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →