☰ Mundarija · Astronomiya

Quyosh va uning fotosferasi

Darslar 34–35 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
34

Quyosh eng yaqin yulduz. Quyosh haqida umumiy ma’lumot

Darslik: 59–60-betlar
MaqsadQuyoshning asosiy parametrlari va ichki tuzilishini bilish hamda Quyosh doimiysi bilan masalalar yechish.
Yangi so‘zlar
Quyosh doimiysi · solar constantyorqinlik · luminosityyadro · corekonvektiv zona · convective zone
Tushuntirish

Quyosh – Yerga eng yaqin yulduz, spektral sinfi G2. Massasi ≈ 1,99 · 10³⁰ kg (Yernikidan ≈ 333 000 marta katta), radiusi ≈ 696 000 km, o‘rtacha zichligi ≈ 1,4 g/sm³, yoshi ≈ 4,6 mlrd yil. Uning tarkibi massa bo‘yicha ≈ 73 % vodorod, ≈ 25 % geliy va ≈ 2 % og‘irroq elementlar. Sirt temperaturasi ≈ 5800 K, yadroda ≈ 15 mln K. Quyosh yorqinligi (har sekundda nurlanadigan energiya) L ≈ 3,8 · 10²⁶ W; Yer atmosferasining yuqori chegarasida Quyosh nuriga tik yuzaning 1 m² iga tushadigan quvvat – Quyosh doimiysi – S ≈ 1361 W/m². Ichki tuzilishi: yadro (energiya hosil bo‘ladi), nurlanish zonasi, konvektiv zona va fotosfera, undan tashqarida xromosfera va toj. Quyosh o‘z o‘qi atrofida notekis aylanadi: ekvatorda ≈ 25 sutka, qutblar yaqinida ≈ 35 sutka.

Namunalar
Quyosh doimiysi 1360 W/m² (yaxlit). Yerdan 2 marta uzoqroqda (2 AB) quvvat 2² = 4 marta kam: 1360 : 4 = 340 W/m².
Quyosh massasi Yernikidan ≈ 333 000 marta katta, Yupiternikidan esa ≈ 1050 marta: Quyosh sistemasi massasining ≈ 99,86 % Quyoshda.
Sinfda faoliyat

Quyoshga hech qachon to‘g‘ridan-to‘g‘ri qaramang. Xavfsiz tajriba: kartonda kichik teshik (kattalar teshadi) orqali yoki daraxt barglari orasidagi yorug‘ dog‘larda Quyosh tasvirini oq ekranga tushiring va uning dumaloq shaklini kuzating (ekranga qarang, Quyoshga emas).

Mashq
1
Quyoshning massa bo‘yicha tarkibi qanday?
2
Quyosh doimiysi 1360 W/m². 4 AB masofada quvvat qancha? (4² = 16; 1360 : 16)
3
Quyosh qaysi yulduz turiga kiradi?
4
Nima uchun Quyosh gaz shar bo‘lsa-da, ekvatorda va qutbda turli davr bilan aylanadi?