ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Meteorlar va Quyosh sistemasining kelib chiqishi

Darslar 44–45 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
44

Meteorlar («uchar yulduzlar») va meteoritlar

Darslik: 95–98-betlar
MaqsadMeteoroid, meteor va meteorit tushunchalarini ajratish, meteor oqimlarining kelib chiqishini va meteoritlar turlarini bilish.
Yangi so‘zlar
meteor · meteormeteorit · meteoritemeteor oqimi · meteor showerbolid · fireball
Tushuntirish

Meteoroid – kosmosdagi kichik jism (changdan bir necha metrgacha). U Yer atmosferasiga 11–72 km/s tezlik bilan kirsa, ≈ 80–120 km balandlikda havo bilan ishqalanib qiziydi va yorqin iz – meteor («uchar yulduz») hosil qiladi; juda yorqin meteor – bolid. Yer sirtiga yetib kelgan qoldiq – meteorit. Meteoritlar toshli (≈ 94 %), temirli va temir-toshli bo‘ladi; ular Quyosh sistemasi yoshini aniqlashga yordam beradi (≈ 4,57 mlrd yil). Meteor oqimlari Yer kometa chiqargan chang izini kesib o‘tganda kuzatiladi: Perseidlar (≈ 12–13-avgust, Svift–Tuttl kometasi), Leonidlar (≈ 17–18-noyabr), Geminidlar (≈ 14-dekabr, Faeton asteroidi). Katta hodisalar: 1908-yil Tunguska portlashi (≈ 50–60 m li jism havoda portlab, ≈ 2000 km² o‘rmonni ag‘dargan) va 2013-yil 15-fevral Chelyabinsk (≈ 20 m, ≈ 440 kilotonna trotil energiyasi, oynalar sinishi tufayli ming nafardan ortiq yaralanish). Meteorlarni uzoq, qorong‘i joyda, kattalar hamrohligida va issiq kiyinib, hech qanday asbobsiz kuzatish mumkin.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab astronomiya to‘garagi avgust oqshomida kattalar bilan meteorlarni tomosha qilishni rejalashtiradi. Ular taqvimdan oqim maksimumi sanasini topadi va oy yo‘q kechani tanlaydi, chunki yorqin oy nuri xira meteorlarni yashirib qo‘yadi.

Kim ishlatadi

Olimlar kuzatuvlardan bolid traektoriyasini tiklaydi, meteorit qidiruvchilar tushgan joyni aniqlaydi, planetariy xodimlari meteor oqimlari sanalarini e’lon qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Taqvim yoki astronomik yilnomadan ikkita meteor oqimi sanasini toping va belgilab qo‘ying. Tunda kuzatuvni faqat kattalar bilan va ularning yonida o‘tkazing.

Namunalar
Meteor 100 km balandlikda, tezligi 50 km/s: pastga 100 : 50 = 2 s da yetib kelardi (aslida u ≈ 80 km balandlikda yonib tugaydi).
Yog‘duSanaManba
Perseidlar12–13 avgustSvift–Tuttl kometasi
Leonidlar17–18 noyabr
Geminidlar14 dekabrFaeton asteroidi
Kuzatuvchi Perseidlar maksimumida soatiga 40 ta meteor ko‘rsa, 3 soatda 40 · 3 = 120 ta ko‘radi.
Sinfda faoliyat

Kattalar bilan Perseidlar maksimumi kechasida (avgust) shahar yorug‘ligidan uzoqda 30 daqiqa yotib osmonni kuzating va ko‘ringan meteorlarni sanang. Qorong‘ilikka moslashish uchun 15–20 daqiqa kuting; fonarsiz qizil nur ishlating.

Mashq
1
Meteor va meteorit orasidagi farq nima?
2
Soatiga 30 ta meteor sanasangiz, 4 soatda nechta?
3
Nima uchun meteor oqimlari har yili bir xil sanalarda takrorlanadi?
4
Nima uchun juda kichik meteoroidlar yerga yetmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli8-mart tabrigi uchun faylHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →