Olam tuzilishi haqidagi ta’limotlar. Quyosh sistemasining masshtabi

Quyosh sistemasining eng yirik jismi Quyosh: diametri Yernikidan ≈ 109 marta, massasi ≈ 333 000 marta katta. Uning atrofida 8 ta planeta – Merkuriy, Venera, Yer, Mars (Yer rusumidagilar), Yupiter, Saturn, Uran, Neptun (gigantlar) – deyarli bir tekislikda aylanadi; Mars va Yupiter orasida asteroidlar belbog‘i, Neptundan narida Kuiper belbog‘i bor. Xalqaro astronomiya ittifoqi (XAI) 2006-yilda planetani Quyosh atrofida aylanuvchi, o‘z tortishishi tufayli deyarli sharsimon va orbitasi atrofini boshqa jismlardan tozalagan jism deb ta’rifladi; Pluton uchinchi shartni bajarmagani uchun mitti planeta hisoblanadi. Masofalar uchun astronomik birlik (AB) ishlatiladi: bu Yerdan Quyoshgacha o‘rtacha masofa, ≈ 149,6 mln km. Planetalarning Quyoshdan o‘rtacha masofalari: Merkuriy 0,39 AB, Venera 0,72, Yer 1, Mars 1,52, Yupiter 5,2, Saturn 9,6, Uran 19,2, Neptun 30,1 AB. Yorug‘lik tezligi ≈ 300 000 km/s, shuning uchun Quyosh nuri Yerga ≈ 500 s (8 min 20 s) da yetib keladi, Neptungacha esa taxminan 4 soatda. Quyosh shamoli ta’siri tugaydigan chegara geliopauza ≈ 120 AB da joylashgan; «Voyajer-1» uni 2012-yilda, «Voyajer-2» 2018-yilda kesib o‘tgan. «Voyajer-1» 2026-yil oxirlarida Quyoshdan taxminan bir yorug‘lik kuni (≈ 173 AB) uzoqlikka yetishi kutilgan. Masshtab: agar Quyoshni diametri 14 sm to‘p deb olsak, Yer 1,3 mm li zarra bo‘lib, undan 15 m uzoqda turadi, Neptun esa ≈ 450 m da bo‘ladi.