ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Olam tuzilishi haqidagi ta’limotlar. Quyosh sistemasining masshtabi

Darslar 18–19 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
19

Quyosh sistemasining masshtabi va a’zolari

Darslik: 34-bet
MaqsadQuyosh sistemasi a’zolarini, planetaning XAI (2006) ta’rifini, astronomik birlik va yorug‘lik vaqti yordamida sistema masshtabini tushunish va hisoblash.
Yangi so‘zlar
astronomik birlik (AB) · astronomical unit (AU)yorug‘lik vaqti · light-timemitti planeta · dwarf planetmasshtab · scale
Tushuntirish

Quyosh sistemasining eng yirik jismi Quyosh: diametri Yernikidan ≈ 109 marta, massasi ≈ 333 000 marta katta. Uning atrofida 8 ta planeta – Merkuriy, Venera, Yer, Mars (Yer rusumidagilar), Yupiter, Saturn, Uran, Neptun (gigantlar) – deyarli bir tekislikda aylanadi; Mars va Yupiter orasida asteroidlar belbog‘i, Neptundan narida Kuiper belbog‘i bor. Xalqaro astronomiya ittifoqi (XAI) 2006-yilda planetani Quyosh atrofida aylanuvchi, o‘z tortishishi tufayli deyarli sharsimon va orbitasi atrofini boshqa jismlardan tozalagan jism deb ta’rifladi; Pluton uchinchi shartni bajarmagani uchun mitti planeta hisoblanadi. Masofalar uchun astronomik birlik (AB) ishlatiladi: bu Yerdan Quyoshgacha o‘rtacha masofa, ≈ 149,6 mln km. Planetalarning Quyoshdan o‘rtacha masofalari: Merkuriy 0,39 AB, Venera 0,72, Yer 1, Mars 1,52, Yupiter 5,2, Saturn 9,6, Uran 19,2, Neptun 30,1 AB. Yorug‘lik tezligi ≈ 300 000 km/s, shuning uchun Quyosh nuri Yerga ≈ 500 s (8 min 20 s) da yetib keladi, Neptungacha esa taxminan 4 soatda. Quyosh shamoli ta’siri tugaydigan chegara geliopauza ≈ 120 AB da joylashgan; «Voyajer-1» uni 2012-yilda, «Voyajer-2» 2018-yilda kesib o‘tgan. «Voyajer-1» 2026-yil oxirlarida Quyoshdan taxminan bir yorug‘lik kuni (≈ 173 AB) uzoqlikka yetishi kutilgan. Masshtab: agar Quyoshni diametri 14 sm to‘p deb olsak, Yer 1,3 mm li zarra bo‘lib, undan 15 m uzoqda turadi, Neptun esa ≈ 450 m da bo‘ladi.

0102030400,390,7211,525,29,619,230,1MerkuriyVeneraYerMarsYupiterSaturnUranNeptunQuyoshdan o‘rtacha masofa (AB)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mars kosmik apparatiga buyruq yuborilganda, radio signal bir tomonga qarab taxminan 3 daqiqadan 22 daqiqagacha vaqt oladi, bu Yer va Mars o‘zaro joylashuviga bog‘liq. Shu sababli mutaxassislar apparatni real vaqtda boshqarmaydi, buyruqlar to‘plami yuboriladi va javob kutiladi. Kosmosdagi masofalar vaqt bilan o‘lchanadi.

Kim ishlatadi

Missiya boshqaruvchilari signal kechikishini hisobga olib rejalaydi, radiomuhandislar aloqa liniyalarini loyihalaydi, planetariy xodimlari masofalarni masshtabli modellarda ko‘rsatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Oygacha taxminan 384 000 km va yorug‘lik tezligi 300 000 km/s bo‘lsa, signal Oyga necha soniyada yetishini hisoblang va uni «salom» deyish vaqti bilan solishtiring.

Namunalar
★Esda tuting
1 AB ≈ 149,6 mln km – yorug‘lik uni ≈ 500 s da bosib o‘tadi.
1 AB = yorug‘lik 500 s da bosib o‘tadigan masofa: 500 · 300 000 = 150 000 000 km.
Mars Quyoshdan ≈ 1,5 AB da; yorug‘lik Quyoshdan Marsgacha 3 · 500 : 2 = 750 s (12,5 min) da yetadi.
Sinfda faoliyat

Sinf hovlisi yoki zalida masshtabli model: 1 AB = 1 m deb oling. Quyoshni no‘xatdek (≈ 9 mm) qog‘oz doira bilan belgilang, Yerni undan 1 m, Yupiterni ≈ 5 m, Neptunni ≈ 30 m uzoqqa qo‘ying. Masofalarni rulet bilan o‘lchang (o‘tkir narsalarsiz, faqat qog‘oz belgilar).

Mashq
1
1 astronomik birlik nima?
2
Planetaning XAI (2006) ta’rifidagi uchta shart nima va Pluton qaysi shartni bajarmaydi?
3
Neptun 30 AB uzoqlikda. Yorug‘lik u yerga necha soniyada yetadi? (1 AB uchun 500 s)
4
Nima uchun planetalar masofalarini km o‘rniga AB da ifodalash qulay?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning motivatsion xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →