Quyosh sistemasining masshtabi va a’zolari
Quyosh sistemasining eng yirik jismi Quyosh: diametri Yernikidan ≈ 109 marta, massasi ≈ 333 000 marta katta. Uning atrofida 8 ta planeta – Merkuriy, Venera, Yer, Mars (Yer rusumidagilar), Yupiter, Saturn, Uran, Neptun (gigantlar) – deyarli bir tekislikda aylanadi; Mars va Yupiter orasida asteroidlar belbog‘i, Neptundan narida Kuiper belbog‘i bor. Xalqaro astronomiya ittifoqi (XAI) 2006-yilda planetani Quyosh atrofida aylanuvchi, o‘z tortishishi tufayli deyarli sharsimon va orbitasi atrofini boshqa jismlardan tozalagan jism deb ta’rifladi; Pluton uchinchi shartni bajarmagani uchun mitti planeta hisoblanadi. Masofalar uchun astronomik birlik (AB) ishlatiladi: bu Yerdan Quyoshgacha o‘rtacha masofa, ≈ 149,6 mln km. Planetalarning Quyoshdan o‘rtacha masofalari: Merkuriy 0,39 AB, Venera 0,72, Yer 1, Mars 1,52, Yupiter 5,2, Saturn 9,6, Uran 19,2, Neptun 30,1 AB. Yorug‘lik tezligi ≈ 300 000 km/s, shuning uchun Quyosh nuri Yerga ≈ 500 s (8 min 20 s) da yetib keladi, Neptungacha esa taxminan 4 soatda. Quyosh shamoli ta’siri tugaydigan chegara geliopauza ≈ 120 AB da joylashgan; «Voyajer-1» uni 2012-yilda, «Voyajer-2» 2018-yilda kesib o‘tgan. «Voyajer-1» 2026-yil oxirlarida Quyoshdan taxminan bir yorug‘lik kuni (≈ 173 AB) uzoqlikka yetishi kutilgan. Masshtab: agar Quyoshni diametri 14 sm to‘p deb olsak, Yer 1,3 mm li zarra bo‘lib, undan 15 m uzoqda turadi, Neptun esa ≈ 450 m da bo‘ladi.
Mars kosmik apparatiga buyruq yuborilganda, radio signal bir tomonga qarab taxminan 3 daqiqadan 22 daqiqagacha vaqt oladi, bu Yer va Mars o‘zaro joylashuviga bog‘liq. Shu sababli mutaxassislar apparatni real vaqtda boshqarmaydi, buyruqlar to‘plami yuboriladi va javob kutiladi. Kosmosdagi masofalar vaqt bilan o‘lchanadi.
Missiya boshqaruvchilari signal kechikishini hisobga olib rejalaydi, radiomuhandislar aloqa liniyalarini loyihalaydi, planetariy xodimlari masofalarni masshtabli modellarda ko‘rsatadi.
Oygacha taxminan 384 000 km va yorug‘lik tezligi 300 000 km/s bo‘lsa, signal Oyga necha soniyada yetishini hisoblang va uni «salom» deyish vaqti bilan solishtiring.
Sinf hovlisi yoki zalida masshtabli model: 1 AB = 1 m deb oling. Quyoshni no‘xatdek (≈ 9 mm) qog‘oz doira bilan belgilang, Yerni undan 1 m, Yupiterni ≈ 5 m, Neptunni ≈ 30 m uzoqqa qo‘ying. Masofalarni rulet bilan o‘lchang (o‘tkir narsalarsiz, faqat qog‘oz belgilar).