Sutkalik va sutkalik-gorizontal parallaks. Quyosh sistemasi jismlarigacha bo‘lgan masofalarni aniqlash
Parallaks – jism yo‘nalishining kuzatuvchi turgan joydan va Yer markazidan farqi. Sutkalik gorizontal parallaks p – Yer ekvatorial radiusi R jismdan ko‘rinadigan burchak; kichik burchaklarda masofa D = R / p (p radianda), yoki p burchak soniyasida bo‘lsa D = 206 265 · R / p″. Oy uchun p ≈ 57′ (3422″), bu D ≈ 384 400 km beradi; Quyoshning parallaksi atigi ≈ 8,8″. Qadimda Oygacha masofa parallaks bilan, Quyoshgacha masofa esa 1761 va 1769, 1874 va 1882-yillardagi Venera o‘tishlarini kuzatib aniqlangan. 1961-yildan beri Venera, keyinchalik boshqa jismlargacha masofa radiolokatsiya bilan o‘lchanadi: radio signal borib kelish vaqti t bo‘lsa D = c·t/2. 2012-yilda XAI astronomik birlikni aniq 149 597 870 700 m deb qabul qilgan.
Daryoning narigi qirg‘og‘idagi minorgacha masofani geodezist daryoni kesib o‘tmasdan aniqlaydi: u qirg‘oq bo‘ylab ikki nuqtadan minoraga qaraydi va ikki yo‘nalish orasidagi burchakni o‘lchaydi. Ma’lum asos va burchakdan masofa hisoblanadi. Parallaks usuli shunday ishlaydi.
Geodezistlar masofa va balandliklarni burchak o‘lchab topadi, radar operatorlari signal qaytish vaqtidan masofani aniqlaydi, astronomlar yaqin jismlargacha masofani parallaks bilan hisoblaydi.
Sherigingiz bilan bir necha odim masofada turing va ikkalangiz uzoqdagi bitta daraxtga qo‘l bilan ishora qiling; keyin yaqinroq daraxt bilan takrorlang. Qaysi birida qo‘llar orasidagi burchak kattaroq?
Parallaksni sinab ko‘ring: bir ko‘zingizni yumib, qo‘lingizdagi barmoq bilan uzoqdagi daraxtni «yopish» holatini belgilang, so‘ng ko‘zlarni almashtiring – barmoq daraxt fonida siljiydi. Yaqin va uzoq barmoq holatlarida siljish qanday farq qiladi?