ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Parallaks va jismlar o‘lchamlari

Darslar 22–23 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
22

Sutkalik va sutkalik-gorizontal parallaks. Quyosh sistemasi jismlarigacha bo‘lgan masofalarni aniqlash

Darslik: 38-bet
MaqsadParallaks hodisasini, gorizontal parallaks va masofa orasidagi bog‘lanishni tushuntirish hamda Quyosh sistemasi jismlarigacha masofani hisoblash.
Yangi so‘zlar
parallaks · parallaxgorizontal parallaks · horizontal parallaxburchak soniyasi · arcsecondradiolokatsiya · radar ranging
Tushuntirish

Parallaks – jism yo‘nalishining kuzatuvchi turgan joydan va Yer markazidan farqi. Sutkalik gorizontal parallaks p – Yer ekvatorial radiusi R jismdan ko‘rinadigan burchak; kichik burchaklarda masofa D = R / p (p radianda), yoki p burchak soniyasida bo‘lsa D = 206 265 · R / p″. Oy uchun p ≈ 57′ (3422″), bu D ≈ 384 400 km beradi; Quyoshning parallaksi atigi ≈ 8,8″. Qadimda Oygacha masofa parallaks bilan, Quyoshgacha masofa esa 1761 va 1769, 1874 va 1882-yillardagi Venera o‘tishlarini kuzatib aniqlangan. 1961-yildan beri Venera, keyinchalik boshqa jismlargacha masofa radiolokatsiya bilan o‘lchanadi: radio signal borib kelish vaqti t bo‘lsa D = c·t/2. 2012-yilda XAI astronomik birlikni aniq 149 597 870 700 m deb qabul qilgan.

pR(masshtabsiz)OAL
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Daryoning narigi qirg‘og‘idagi minorgacha masofani geodezist daryoni kesib o‘tmasdan aniqlaydi: u qirg‘oq bo‘ylab ikki nuqtadan minoraga qaraydi va ikki yo‘nalish orasidagi burchakni o‘lchaydi. Ma’lum asos va burchakdan masofa hisoblanadi. Parallaks usuli shunday ishlaydi.

Kim ishlatadi

Geodezistlar masofa va balandliklarni burchak o‘lchab topadi, radar operatorlari signal qaytish vaqtidan masofani aniqlaydi, astronomlar yaqin jismlargacha masofani parallaks bilan hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Sherigingiz bilan bir necha odim masofada turing va ikkalangiz uzoqdagi bitta daraxtga qo‘l bilan ishora qiling; keyin yaqinroq daraxt bilan takrorlang. Qaysi birida qo‘llar orasidagi burchak kattaroq?

Namunalar
ƒFormula
D = c · t / 2
t – signalning borib-qaytish vaqti; c ≈ 300 000 km/s
Radar signali jismga borib 300 s da qaytsa, D = c · t / 2 = 300 000 · 300 / 2 = 45 000 000 km.
Parallaksi p = 2′ bo‘lgan jism: 1 radian ≈ 3438′, demak D ≈ 6400 · 3438 / 2 ≈ 11 mln km (R = 6400 km deb).
Sinfda faoliyat

Parallaksni sinab ko‘ring: bir ko‘zingizni yumib, qo‘lingizdagi barmoq bilan uzoqdagi daraxtni «yopish» holatini belgilang, so‘ng ko‘zlarni almashtiring – barmoq daraxt fonida siljiydi. Yaqin va uzoq barmoq holatlarida siljish qanday farq qiladi?

Mashq
1
Gorizontal parallaks nima?
2
Radar signali jismdan 100 s da borib-qaytdi. Masofa necha km? (c = 300 000 km/s)
3
Parallaks kattaroq bo‘lsa, jism yaqinmi yoki uzoqmi? Nega?
4
Nima uchun Quyosh parallaksini bevosita o‘lchash qiyin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAnjuman taqdimoti uchun qarorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →