Sutkalik va sutkalik-gorizontal parallaks. Quyosh sistemasi jismlarigacha bo‘lgan masofalarni aniqlash
Parallaks – jism yo‘nalishining kuzatuvchi turgan joydan va Yer markazidan farqi. Sutkalik gorizontal parallaks p – Yer ekvatorial radiusi R jismdan ko‘rinadigan burchak; kichik burchaklarda masofa D = R / p (p radianda), yoki p burchak soniyasida bo‘lsa D = 206 265 · R / p″. Oy uchun p ≈ 57′ (3422″), bu D ≈ 384 400 km beradi; Quyoshning parallaksi atigi ≈ 8,8″. Qadimda Oygacha masofa parallaks bilan, Quyoshgacha masofa esa 1761 va 1769, 1874 va 1882-yillardagi Venera o‘tishlarini kuzatib aniqlangan. 1961-yildan beri Venera, keyinchalik boshqa jismlargacha masofa radiolokatsiya bilan o‘lchanadi: radio signal borib kelish vaqti t bo‘lsa D = c·t/2. 2012-yilda XAI astronomik birlikni aniq 149 597 870 700 m deb qabul qilgan.
Parallaksni sinab ko‘ring: bir ko‘zingizni yumib, qo‘lingizdagi barmoq bilan uzoqdagi daraxtni «yopish» holatini belgilang, so‘ng ko‘zlarni almashtiring – barmoq daraxt fonida siljiydi. Yaqin va uzoq barmoq holatlarida siljish qanday farq qiladi?