☰ Mundarija · Astronomiya

Yulduz spektrlari va Gersprung–Ressel diagrammasi

Darslar 50–51 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
50

Yulduzlarning spektri va spektral sinflari

Darslik: 108-bet
MaqsadYulduz spektral sinflari (O, B, A, F, G, K, M), ularning temperaturalari va spektral belgilarini bilish.
Yangi so‘zlar
spektral sinf · spectral classBalmer chiziqlari · Balmer linesyutilish chizig‘i · absorption linejigarrang mitti · brown dwarf
Tushuntirish

Yulduz spektrlari Garvard tasnifi bo‘yicha sinflanadi: O, B, A, F, G, K, M – temperaturaning kamayishi tartibida (O > 30 000 K, B 10 000–30 000, A 7500–10 000, F 6000–7500, G 5200–6000, K 3700–5200, M < 3700 K). Har sinf 0–9 kichik sinflarga bo‘linadi; Quyosh – G2. O sinfi ko‘k, M qizil; A sinfida vodorodning Balmer chiziqlari (Hα 656,3 nm, Hβ 486,1 nm) eng kuchli (Sirius, Vega); G sinfida ionlashgan kalsiy va metallar chiziqlari ko‘p; M sinfida sovuq atmosferada molekulyar yutilish yo‘llari bor (Betelgeyze, Proksima). 1925-yilda Sesiliya Peyn spektr farqi asosan temperaturaga bog‘liq, yulduzlar esa asosan vodorod va geliydan iborat ekanini ko‘rsatgan. Yorqinlik sinflari (I–V) yulduz turini ko‘rsatadi: V – bosh ketma-ketlik, III – gigant, I – o‘ta gigant (masalan, Quyosh – G2V). M dan ham sovuq jismlar – L, T, Y sinfdagi jigarrang mitti yulduzlar.

Namunalar
Yulduz temperaturasi 9500 K bo‘lsa, u A sinfiga kiradi (7500–10 000 K), oq rangda; masalan, Vega.
Hα (656 nm) va Hβ (486 nm) orasidagi farq 656 – 486 = 170 nm – A sinf yulduzlarida ikkala chiziq ham aniq ko‘rinadi.
Sinfda faoliyat

«Only Bright Astronomers Find Great Kepler’s Mistakes» kabi o‘z mnemonikangizni (O B A F G K M) o‘ylab toping va uni sinf bilan baham ko‘ring; har bir harf yoniga rang va bitta yulduz yozing.

Mashq
1
Spektral sinflar temperatura bo‘yicha qanday tartiblanadi?
2
Hα 656 nm, Hβ 486 nm. Farq necha nm? (656 – 486)
3
T = 4500 K bo‘lgan yulduz qaysi sinf va qanday rangda?
4
Nima uchun sovuq M yulduzlarida molekulyar yo‘llar ko‘rinadi, issiq O yulduzlarida esa yo‘q?