ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Yulduz spektrlari va Gersprung–Ressel diagrammasi

Darslar 50–51 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
50

Yulduzlarning spektri va spektral sinflari

Darslik: 108-bet
MaqsadYulduz spektral sinflari (O, B, A, F, G, K, M), ularning temperaturalari va spektral belgilarini bilish.
Yangi so‘zlar
spektral sinf · spectral classBalmer chiziqlari · Balmer linesyutilish chizig‘i · absorption linejigarrang mitti · brown dwarf
Tushuntirish

Yulduz spektrlari Garvard tasnifi bo‘yicha sinflanadi: O, B, A, F, G, K, M – temperaturaning kamayishi tartibida (O > 30 000 K, B 10 000–30 000, A 7500–10 000, F 6000–7500, G 5200–6000, K 3700–5200, M < 3700 K). Har sinf 0–9 kichik sinflarga bo‘linadi; Quyosh – G2. O sinfi ko‘k, M qizil; A sinfida vodorodning Balmer chiziqlari (Hα 656,3 nm, Hβ 486,1 nm) eng kuchli (Sirius, Vega); G sinfida ionlashgan kalsiy va metallar chiziqlari ko‘p; M sinfida sovuq atmosferada molekulyar yutilish yo‘llari bor (Betelgeyze, Proksima). 1925-yilda Sesiliya Peyn spektr farqi asosan temperaturaga bog‘liq, yulduzlar esa asosan vodorod va geliydan iborat ekanini ko‘rsatgan. Yorqinlik sinflari (I–V) yulduz turini ko‘rsatadi: V – bosh ketma-ketlik, III – gigant, I – o‘ta gigant (masalan, Quyosh – G2V). M dan ham sovuq jismlar – L, T, Y sinfdagi jigarrang mitti yulduzlar.

SinfT (K)Xususiyati
O> 30 000ko‘k
B10 000–30 000
A7500–10 000Balmer chiziqlari eng kuchli (Sirius, Vega)
F6000–7500
G5200–6000ionlashgan Ca va metallar (Quyosh G2)
K3700–5200
M< 3700molekulyar polosalar; qizil (Betelgeyze, Proksima)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Meva sotuvchisi o‘rikni kattaligiga qarab uch xilga ajratib, tartib bilan joylaydi, shunda kerakligi tez topiladi. Yulduzlar ham sinflarga ajratilgan: har sinf harf bilan belgilanadi va astronomlar har bir yulduzni bir qarashda tegishli o‘ringa qo‘ya oladi.

Kim ishlatadi

Laboratoriya texniklari spektrometr yordamida namunalarni tahlil qiladi, geologlar ruda tarkibini aniqlaydi, astronomlar yulduz tarkibi va haroratini spektrdan o‘qiydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda yoki maktabda oltita narsani (masalan, barg yoki mevalarni) rangi bo‘yicha bir rangdan ikkinchisiga silliq o‘tadigan qilib qator qilib teriting va har biriga raqam yozing.

Namunalar
Yulduz temperaturasi 9500 K bo‘lsa, u A sinfiga kiradi (7500–10 000 K), oq rangda; masalan, Vega.
Hα (656 nm) va Hβ (486 nm) orasidagi farq 656 – 486 = 170 nm – A sinf yulduzlarida ikkala chiziq ham aniq ko‘rinadi.
Sinfda faoliyat

«Only Bright Astronomers Find Great Kepler’s Mistakes» kabi o‘z mnemonikangizni (O B A F G K M) o‘ylab toping va uni sinf bilan baham ko‘ring; har bir harf yoniga rang va bitta yulduz yozing.

Mashq
1
Spektral sinflar temperatura bo‘yicha qanday tartiblanadi?
2
Hα 656 nm, Hβ 486 nm. Farq necha nm? (656 – 486)
3
T = 4500 K bo‘lgan yulduz qaysi sinf va qanday rangda?
4
Nima uchun sovuq M yulduzlarida molekulyar yo‘llar ko‘rinadi, issiq O yulduzlarida esa yo‘q?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFond jadvaliga kirishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →