ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Vaqtni o‘lchash va kalendarlar

Darslar 13–14 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
13

Vaqtni o‘lchash asoslari

Darslik: 21–22-betlar
MaqsadYulduz va Quyosh sutkasini, haqiqiy va o‘rtacha quyosh vaqtini, mahalliy va mintaqaviy vaqtni farqlash hamda uzunlama farqidan vaqt farqini hisoblash.
Yangi so‘zlar
yulduz sutkasi · sidereal dayo‘rtacha quyosh vaqti · mean solar timemintaqaviy vaqt · standard (zone) timeUTC · UTC
Tushuntirish

Vaqt o‘lchovi osmon jismlarining takrorlanuvchi harakatiga asoslanadi. Yulduz sutkasi – bahorgi tengkunlik nuqtasining ketma-ket ikki yuqori kulminatsiyasi orasidagi vaqt (23 soat 56 daqiqa 4 soniya); Quyosh sutkasi esa Quyoshning ikki kulminatsiyasi orasidagi vaqt bo‘lib, Yer orbita bo‘ylab ham siljiganligi sababli o‘rtacha 24 soatdan iborat. Haqiqiy Quyosh sutkasi yil davomida notekis bo‘lgani uchun o‘rtacha Quyosh tushunchasi kiritilgan; ular vaqtlari farqi (vaqt tenglamasi) yil davomida taxminan –14 daqiqadan +16 daqiqagacha o‘zgaradi. Har bir meridianda mahalliy vaqt farq qiladi: uzunlama 15° ga farq qilsa, vaqt 1 soatga, 1° ga farq qilsa 4 daqiqaga farq qiladi. Qulaylik uchun Yer 24 ta mintaqaga bo‘lingan; O‘zbekiston butun yil bo‘yi UTC+5 bo‘yicha yashaydi. Zamonaviy vaqt atom soatlariga asoslanadi: 1967-yildan sekund seziy-133 atomi nurlanishining 9 192 631 770 davri bilan belgilanadi, UTC esa Yer aylanishiga moslab hozircha kabisa sekundlar qo‘shib moslanadi (ularni 2035-yilgacha bekor qilish rejalashtirilgan).

★Esda tuting
Uzunlama farqi 15° = 1 soat, 1° = 4 daqiqa.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ob-havo sahifasida Farg‘ona va Nukus uchun Quyosh chiqish vaqti yozilgan: soatlar bir xil mintaqada bo‘lsa-da, Farg‘onada Quyosh Nukusdagidan taxminan 45–50 daqiqa oldin chiqadi. Sabab shundaki, har bir gradus uzunlik taxminan 4 daqiqa farq beradi. Shu sababli mahalliy vaqt shahardan shaharga o‘zgaradi.

Kim ishlatadi

Temir yo‘l jadvalini tuzuvchilar mintaqaviy vaqtni hisobga oladi, teleradiokompaniya xodimlari ko‘rsatuv vaqtini turli mintaqalar uchun moslaydi, astronomlar kuzatuv vaqtini aniq hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Gazeta yoki ob-havo sahifasidan ikkita shaharning Quyosh chiqish vaqtini yozib, ular orasidagi farq uzunlik farqiga qanchalik mos kelishini tekshiring.

Namunalar
Qaysi shaharning uzunlamasi 60° E bo‘lsa, Grinvichga nisbatan mahalliy vaqti 60 : 15 = 4 soat oldinda.
ShaharZonaSoat
ToshkentUTC+512:00
Grinvich (UTC)UTC07:00
MoskvaUTC+310:00
Toshkentda soat 12:00 (UTC+5) bo‘lsa, Grinvichda UTC 12 – 5 = 7 soat, ya’ni 07:00; Moskva (UTC+3) da 10:00.
Sinfda faoliyat

Ikkita shahar tanlab (masalan, Toshkent va Nyu-York), jahon vaqt mintaqalari xaritasidan foydalanib, telefon qo‘ng‘irog‘i uchun qulay vaqtni toping; hisobni daftarga yozing.

Mashq
1
Yulduz sutkasi qancha davom etadi?
2
Uzunlama farqi 45° bo‘lsa, mahalliy vaqt farqi necha soat?
3
Toshkent (UTC+5)da soat 20:00. UTC bo‘yicha necha soat?
4
Nima uchun Quyosh sutkasi yulduz sutkasidan uzunroq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkobog‘ uchun rejaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →