ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Massalarni hisoblash va kosmik tezliklar

Darslar 26–27 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
26

Osmon jismlarining massalarini hisoblash

Darslik: 43–44-betlar
MaqsadOsmon jismlari massalarini Kepler uchinchi qonunining umumlashgan shakli bilan hisoblash va massalar nisbatini topish.
Yangi so‘zlar
massa · massbutun olam tortishish qonuni · law of universal gravitationgravitatsion doimiy · gravitational constanttortishish markazi · barycentre
Tushuntirish

Nyuton Kepler uchinchi qonunini aniqlashtirdi: markaziy jism massasi M, yo‘ldosh massasi m ≪ M bo‘lsa, T² = 4π² a³ / (G M), bundan M = 4π² a³ / (G T²), bu yerda G = 6,674 · 10⁻¹¹ N·m²/kg² – gravitatsion doimiy. Demak, yo‘ldoshning orbita radiusi va davrini o‘lchab, markaziy jismni «tortish» mumkin. Masalan, Oy (a = 384 400 km, T = 27,32 sutka) Yer massasini ≈ 6,0 · 10²⁴ kg deb beradi; Yerning Quyosh atrofidagi harakati Quyosh massasini ≈ 2,0 · 10³⁰ kg deb beradi. Massalarni taqqoslash uchun nisbat usuli qulay: M₁ / M₂ = (a₁ / a₂)³ · (T₂ / T₁)². Jismlar bir-biriga teng ta’sirda bo‘lsa, ikkalasi umumiy massa markazi atrofida aylanadi, shuning uchun aniq formulada M + m olinadi.

avT – aylanish davriMm
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Don omborining og‘irligini to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarozida o‘lchab bo‘lmaydi. Hajmi 200 m³ va don zichligi taxminan 750 kg/m³ bo‘lsa, massa 150 000 kg, ya’ni 150 tonna chiqadi. Yerni ham tarozida o‘lchab bo‘lmaydi, uni Oy orbitasi orqali hisoblashadi.

Kim ishlatadi

Qurilish muhandislari konstruksiya massasini hajmi va zichligidan hisoblaydi, geofiziklar Yer ichki tuzilishini og‘irlik kuchi orqali o‘rganadi, astronomlar yulduzlar massasini orbitalari bo‘yicha topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Idishdagi suvning hajmini (masalan, shisha ustidagi yozuvdan) aniqlab, bir litr suvning massasi taxminan 1 kg ekanidan foydalanib, uning massasini baholang.

Namunalar
ƒFormula
M₁ / M₂ = (a₁ / a₂)³ · (T₂ / T₁)²
Yo‘ldoshlari bo‘yicha massalarni solishtirish
Planetaning yo‘ldoshi a = 2 · aOy da, T = 2 · TOy bilan aylansa: M / MYer = 2³ : 2² = 8 : 4 = 2 – planeta Yerdan 2 marta massiv.
Quyosh va Yer massalari nisbati: Yer a = 1 AB, T = 1 yil; Oy a = 1/389 AB, T = 1/13,4 yil. M☉ / MYer = 389³ · 13,4⁻² ≈ 3,3 · 10⁵ ga yaqin.
Sinfda faoliyat

Kalkulyatorda Oy ma’lumotlari (a = 3,844 · 10⁸ m, T = 2,36 · 10⁶ s) bilan M = 4π²a³ / (GT²) ni hisoblab, Yer massasi 6 · 10²⁴ kg atrofida chiqishini tekshiring.

Mashq
1
Planet massasini yo‘ldosh yordamida qanday topamiz?
2
Yo‘ldosh a = 3 · aOy da, T = 3 · TOy. Planeta massasi Yernikidan necha marta katta? (3³ : 3²)
3
Nima uchun yo‘ldoshi bo‘lmagan planeta (Merkuriy, Venera) massasini topish qiyinroq edi?
4
Nima uchun aniq formulada M + m olinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning birinchi daromadiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →