Astronomiya nimani o‘rganadi? Uning rivojlanish tarixi va boshqa fanlar bilan aloqasi
Astronomiya osmon jismlari – planetalar, yulduzlar, galaktikalar – ning harakati, tuzilishi, kelib chiqishi va rivojini hamda butun Koinotni o‘rganadigan fandir. Uning bo‘limlari: astrometriya (jismlarning o‘rni va harakatini o‘lchash), osmon mexanikasi (harakatni tortishish qonunlari bilan hisoblash), astrofizika (fizik tabiat), kosmogoniya (jismlarning paydo bo‘lishi) va kosmologiya (Koinotni yaxlit o‘rganish). Qadimgi Bobil, Misr va Yunonistonda osmon kuzatuvlari taqvim va dengiz sayohati uchun kerak bo‘lgan; Ptolemey (milodiy II asr) Yerni markaz deb hisoblovchi modelni bayon etdi, Kopernik esa 1543-yilda Quyosh markazda bo‘lgan modelni e’lon qildi. 1609–1610-yillarda Galiley teleskopda kuzata boshladi, 1687-yilda Nyuton butun olam tortishish qonunini nashr etdi. O‘rta Osiyo olimlari bu yo‘lda katta hissa qo‘shgan: al-Xorazmiy (IX asr) astronomik jadvallar tuzdi, al-Farg‘oniy (IX asr) osmon harakatlari haqida mashhur kitob yozdi, Beruniy (973–1048) Yer radiusini o‘zi ishlab chiqqan usul bilan o‘lchadi, Ulug‘bek (1394–1449) 1420-yillarda Samarqandda rasadxona qurdirib, u yerda olimlar bilan birga yulduzlar katalogini tuzdi. Astronomiya fizika, matematika, geografiya va kimyo bilan chambarchas bog‘liq, kosmik texnika va aloqa uchun ham amaliy ahamiyatga ega.
Sinfda «Astronomiya xronologiyasi» devoriy lentasini tuzing: har bir o‘quvchi bitta olim yoki kashfiyotni (yil bilan) qog‘ozga yozib, tartib bilan osib chiqadi. Kuzatish talab qilinmaydi.