ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Astronomiyaga kirish. Osmonning sutkalik harakati

Darslar 1–3 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
1

Astronomiya nimani o‘rganadi? Uning rivojlanish tarixi va boshqa fanlar bilan aloqasi

Darslik: 3–5-betlar
MaqsadAstronomiyaning predmetini, asosiy bo‘limlarini va rivojlanish bosqichlarini (Ulug‘bekkacha va undan keyin) aytib berish hamda uning boshqa fanlar bilan aloqasini ko‘rsatish.
Yangi so‘zlar
astronomiya · astronomyastrofizika · astrophysicskosmologiya · cosmologyrasadxona · observatory
Tushuntirish

Astronomiya osmon jismlari – planetalar, yulduzlar, galaktikalar – ning harakati, tuzilishi, kelib chiqishi va rivojini hamda butun Koinotni o‘rganadigan fandir. Uning bo‘limlari: astrometriya (jismlarning o‘rni va harakatini o‘lchash), osmon mexanikasi (harakatni tortishish qonunlari bilan hisoblash), astrofizika (fizik tabiat), kosmogoniya (jismlarning paydo bo‘lishi) va kosmologiya (Koinotni yaxlit o‘rganish). Qadimgi Bobil, Misr va Yunonistonda osmon kuzatuvlari taqvim va dengiz sayohati uchun kerak bo‘lgan; Ptolemey (milodiy II asr) Yerni markaz deb hisoblovchi modelni bayon etdi, Kopernik esa 1543-yilda Quyosh markazda bo‘lgan modelni e’lon qildi. 1609–1610-yillarda Galiley teleskopda kuzata boshladi, 1687-yilda Nyuton butun olam tortishish qonunini nashr etdi. O‘rta Osiyo olimlari bu yo‘lda katta hissa qo‘shgan: al-Xorazmiy (IX asr) astronomik jadvallar tuzdi, al-Farg‘oniy (IX asr) osmon harakatlari haqida mashhur kitob yozdi, Beruniy (973–1048) Yer radiusini o‘zi ishlab chiqqan usul bilan o‘lchadi, Ulug‘bek (1394–1449) 1420-yillarda Samarqandda rasadxona qurdirib, u yerda olimlar bilan birga yulduzlar katalogini tuzdi. Astronomiya fizika, matematika, geografiya va kimyo bilan chambarchas bog‘liq, kosmik texnika va aloqa uchun ham amaliy ahamiyatga ega.

AstrometriyaOsmon mexanikasiAstrofizikaKosmogoniyaKosmologiyaAstronomiya
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalla tomlarida yo‘ldosh antennalarining deyarli hammasi bir tomonga qaragan. Sabab shundaki, yo‘ldosh osmonda deyarli bir joyda «osilib turadi» va antenna shu nuqtaga qaratiladi. Bunday yo‘ldoshlarning orbitasini hisoblash samoviy mexanikaning ishi.

Kim ishlatadi

Yo‘ldosh muhandislari orbitalarni hisoblaydi, geodezistlar joyning aniq o‘rnini aniqlaydi, vaqt xizmati xodimlari yil va kunni astronomik kuzatuvlarga bog‘laydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘chadan qo‘shni uylar tomidagi yo‘ldosh antennalariga qarang (hech qayerga chiqmasdan) va ular qaysi tomonga qaraganini yozing; Quyoshga qaramang.

Namunalar
Qaysi bo‘lim jismlar harakatini tortishish qonuni bilan hisoblaydi? Osmon mexanikasi. Yulduzning yuza temperaturasi va tarkibini fiziklar spektr orqali aniqlasa, bu astrofizika bo‘limiga kiradi.
1437Ulug‘bek katalogi1543Kopernik1609Galiley1687Nyuton
Kopernik kitobi (1543) va Ulug‘bek katalogi (taxminan 1437) orasida 1543 – 1437 = 106 yil farq bor.
Sinfda faoliyat

Sinfda «Astronomiya xronologiyasi» devoriy lentasini tuzing: har bir o‘quvchi bitta olim yoki kashfiyotni (yil bilan) qog‘ozga yozib, tartib bilan osib chiqadi. Kuzatish talab qilinmaydi.

Mashq
1
Astronomiya nimani o‘rganadi?
2
Quyosh dog‘larining fizik tabiatini o‘rganish astronomiyaning qaysi bo‘limiga kiradi?
3
Nima uchun astronomiya eng qadimgi fanlardan biri hisoblanadi? Sababni tushuntiring.
4
Kopernik kitobi 1543-yilda, Nyutonning butun olam tortishish qonuni 1687-yilda nashr etilgan. Ular orasida necha yil bor?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruvchi yilining birinchi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →