Osmonni elektromagnit to‘lqinli nurlarda o‘rganish – keng to‘lqinli astronomiyaning asosi
Osmon jismlari har xil to‘lqin uzunligida nurlanadi: radio, mikroto‘lqin, infraqizil, ko‘rinadigan yorug‘lik (≈ 400–700 nm), ultrabinafsha, rentgen va gamma nurlar. Ularning hammasi vakuumda c ≈ 300 000 km/s tezlik bilan tarqaladi va λ · ν = c munosabatiga bo‘ysunadi. Yer atmosferasi nurlarning faqat bir qismini o‘tkazadi: optik «oyna» (≈ 0,3–1 mkm), radio «oynasi» (≈ 1 mm dan 10–20 m gacha) ochiq, ultrabinafsha, rentgen, gamma va infraqizilning ko‘p qismi esa yutiladi, shuning uchun ular kosmik teleskoplar bilan kuzatiladi: «Habbl» (1990), «Chandra» (rentgen, 1999), «Fermi» (gamma, 2008), «Jeyms Uebb» kosmik teleskopi (infraqizil, 25-dekabr 2021-yilda uchirilgan, Yerdan ≈ 1,5 mln km uzoqdagi L2 nuqtada). Bitta jismni turli diapazonlarda o‘rganish – keng to‘lqinli astronomiya – uning haqida to‘liqroq ma’lumot beradi: masalan, chang ichidagi yulduz infraqizilda ko‘rinadi, qora tuynuk atrofidagi issiq gaz rentgenda. Hozir tortishish to‘lqinlari (2015-yilda LIGO) va neytrinolar ham qo‘shimcha «xabarchi» bo‘lib xizmat qilmoqda.
Telefon kamerasi bilan pult (infraqizil) tugmasini bossangiz, kamera ekranida nur ko‘rinadi – bu ko‘zimiz ko‘rmaydigan infraqizil nur. Natijani tushuntiring (xavfsiz, elektr asboblar ichiga qaramang).