Osmonni elektromagnit to‘lqinli nurlarda o‘rganish – keng to‘lqinli astronomiyaning asosi
Osmon jismlari har xil to‘lqin uzunligida nurlanadi: radio, mikroto‘lqin, infraqizil, ko‘rinadigan yorug‘lik (≈ 400–700 nm), ultrabinafsha, rentgen va gamma nurlar. Ularning hammasi vakuumda c ≈ 300 000 km/s tezlik bilan tarqaladi va λ · ν = c munosabatiga bo‘ysunadi. Yer atmosferasi nurlarning faqat bir qismini o‘tkazadi: optik «oyna» (≈ 0,3–1 mkm), radio «oynasi» (≈ 1 mm dan 10–20 m gacha) ochiq, ultrabinafsha, rentgen, gamma va infraqizilning ko‘p qismi esa yutiladi, shuning uchun ular kosmik teleskoplar bilan kuzatiladi: «Habbl» (1990), «Chandra» (rentgen, 1999), «Fermi» (gamma, 2008), «Jeyms Uebb» kosmik teleskopi (infraqizil, 25-dekabr 2021-yilda uchirilgan, Yerdan ≈ 1,5 mln km uzoqdagi L2 nuqtada). Bitta jismni turli diapazonlarda o‘rganish – keng to‘lqinli astronomiya – uning haqida to‘liqroq ma’lumot beradi: masalan, chang ichidagi yulduz infraqizilda ko‘rinadi, qora tuynuk atrofidagi issiq gaz rentgenda. Hozir tortishish to‘lqinlari (2015-yilda LIGO) va neytrinolar ham qo‘shimcha «xabarchi» bo‘lib xizmat qilmoqda.
| Diapazon | Atmosfera | Kuzatish |
|---|---|---|
| radio | ochiq (≈ 1 mm – 10–20 m) | Yerdan |
| infraqizil | asosan yutiladi | kosmik (Jeyms Uebb) |
| ko‘rinadigan (400–700 nm) | ochiq (≈ 0,3–1 mkm) | Yerdan |
| ultrabinafsha | yutiladi | kosmik |
| rentgen | yutiladi | kosmik (Chandra) |
| gamma | yutiladi | kosmik (Fermi) |
Uy ichida radio yoki telefon ishlaydi, lekin devor yorug‘likni o‘tkazmaydi. Chunki radio to‘lqinlar yorug‘likka o‘xshash to‘lqin bo‘lib, uzunligi ancha katta va devor, bulut orqali o‘tadi, ko‘rinadigan nur esa o‘tmaydi. Atmosfera ham astronomiya uchun shunday ishlaydi: ba’zi to‘lqinlarni o‘tkazadi, boshqalarini to‘sadi.
Aloqa muhandislari signal to‘siqlardan o‘tishini hisobga oladi, sun’iy yo‘ldosh orqali Yerni kuzatuvchi mutaxassislar turli to‘lqin diapazonlarida tasvir oladi, kosmik teleskoplar ustida ishlovchi astronomlar yer atmosferasi to‘sadigan nurlarni o‘rganadi.
Deraza yorug‘ligida (Quyosh tomonga emas) qog‘oz, mato va folga parchasini ushlab, qaysi biri yorug‘likni o‘tkazishini yozing.
Telefon kamerasi bilan pult (infraqizil) tugmasini bossangiz, kamera ekranida nur ko‘rinadi – bu ko‘zimiz ko‘rmaydigan infraqizil nur. Natijani tushuntiring (xavfsiz, elektr asboblar ichiga qaramang).