ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Elektromagnit nurlar va optik teleskoplar

Darslar 28–29 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
28

Osmonni elektromagnit to‘lqinli nurlarda o‘rganish – keng to‘lqinli astronomiyaning asosi

Darslik: 47-bet
MaqsadElektromagnit to‘lqinlar shkalasi, atmosfera «oynalari» va keng to‘lqinli astronomiyaning mohiyatini tushuntirish hamda λ va ν orasidagi bog‘lanishni hisoblash.
Yangi so‘zlar
elektromagnit to‘lqin · electromagnetic waveto‘lqin uzunligi · wavelengthchastota · frequencyatmosfera oynasi · atmospheric window
Tushuntirish

Osmon jismlari har xil to‘lqin uzunligida nurlanadi: radio, mikroto‘lqin, infraqizil, ko‘rinadigan yorug‘lik (≈ 400–700 nm), ultrabinafsha, rentgen va gamma nurlar. Ularning hammasi vakuumda c ≈ 300 000 km/s tezlik bilan tarqaladi va λ · ν = c munosabatiga bo‘ysunadi. Yer atmosferasi nurlarning faqat bir qismini o‘tkazadi: optik «oyna» (≈ 0,3–1 mkm), radio «oynasi» (≈ 1 mm dan 10–20 m gacha) ochiq, ultrabinafsha, rentgen, gamma va infraqizilning ko‘p qismi esa yutiladi, shuning uchun ular kosmik teleskoplar bilan kuzatiladi: «Habbl» (1990), «Chandra» (rentgen, 1999), «Fermi» (gamma, 2008), «Jeyms Uebb» kosmik teleskopi (infraqizil, 25-dekabr 2021-yilda uchirilgan, Yerdan ≈ 1,5 mln km uzoqdagi L2 nuqtada). Bitta jismni turli diapazonlarda o‘rganish – keng to‘lqinli astronomiya – uning haqida to‘liqroq ma’lumot beradi: masalan, chang ichidagi yulduz infraqizilda ko‘rinadi, qora tuynuk atrofidagi issiq gaz rentgenda. Hozir tortishish to‘lqinlari (2015-yilda LIGO) va neytrinolar ham qo‘shimcha «xabarchi» bo‘lib xizmat qilmoqda.

DiapazonAtmosferaKuzatish
radioochiq (≈ 1 mm – 10–20 m)Yerdan
infraqizilasosan yutiladikosmik (Jeyms Uebb)
ko‘rinadigan (400–700 nm)ochiq (≈ 0,3–1 mkm)Yerdan
ultrabinafshayutiladikosmik
rentgenyutiladikosmik (Chandra)
gammayutiladikosmik (Fermi)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uy ichida radio yoki telefon ishlaydi, lekin devor yorug‘likni o‘tkazmaydi. Chunki radio to‘lqinlar yorug‘likka o‘xshash to‘lqin bo‘lib, uzunligi ancha katta va devor, bulut orqali o‘tadi, ko‘rinadigan nur esa o‘tmaydi. Atmosfera ham astronomiya uchun shunday ishlaydi: ba’zi to‘lqinlarni o‘tkazadi, boshqalarini to‘sadi.

Kim ishlatadi

Aloqa muhandislari signal to‘siqlardan o‘tishini hisobga oladi, sun’iy yo‘ldosh orqali Yerni kuzatuvchi mutaxassislar turli to‘lqin diapazonlarida tasvir oladi, kosmik teleskoplar ustida ishlovchi astronomlar yer atmosferasi to‘sadigan nurlarni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Deraza yorug‘ligida (Quyosh tomonga emas) qog‘oz, mato va folga parchasini ushlab, qaysi biri yorug‘likni o‘tkazishini yozing.

Namunalar
ƒFormula
ν = c / λ
c ≈ 300 000 km/s – yorug‘lik tezligi
Yashil nur λ = 500 nm: ν = c / λ = 300 000 / 500 = 600 THz (≈ 6 · 10¹⁴ Hz).
Rentgen nurlar yer atmosferasida yutiladi, shuning uchun ular uchun teleskop Yer orbitasiga chiqariladi – masalan, Chandra.
Sinfda faoliyat

Telefon kamerasi bilan pult (infraqizil) tugmasini bossangiz, kamera ekranida nur ko‘rinadi – bu ko‘zimiz ko‘rmaydigan infraqizil nur. Natijani tushuntiring (xavfsiz, elektr asboblar ichiga qaramang).

Mashq
1
Nima uchun rentgen teleskoplar kosmosga chiqariladi?
2
λ = 600 nm bo‘lsa, chastota necha THz? (300 000 : 600)
3
«Jeyms Uebb» teleskopi qaysi diapazonda ishlaydi va qachon uchirilgan?
4
Nima uchun bitta jismni turli to‘lqin diapazonlarida o‘rganish foydali?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinfning Yangi yil kechasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →