Galaktikamizning tuzilishi, tarkibi va aylanishi
Galaktika – tortishish bilan bog‘langan yuz milliardlab yulduz, gaz, chang va qorong‘i moddadan iborat sistema. Bizning Galaktikamiz – Somon Yo‘li – to‘silgan spiral galaktika: markazda yulduzlar to‘plami (bo‘rtma) va uni kesib o‘tuvchi «to‘sin», yassi disk (diametri ≈ 100 000 yorug‘lik yili, qalinligi ≈ 1000 yorug‘lik yili) bilan spiral shoxlar va uni o‘rab turgan siyrak gazli va yulduzli halo. Unda ≈ 100–400 mlrd yulduz bor. Quyosh markazdan ≈ 26 000 yorug‘lik yili (≈ 8 kpk) uzoqlikda, Orion shoxchasida joylashgan, shuning uchun biz diskni ichkaridan «Somon Yo‘li» yo‘li kabi kuzatamiz. Quyosh Galaktika markazi atrofida ≈ 220–230 km/s tezlikda aylanadi, to‘liq aylanish ≈ 230 mln yil (galaktik yil). Aylanish tezligi markazdan uzoqlashganda deyarli kamaymaydi – bu ko‘rinadigan moddadan ko‘ra ancha ko‘p ko‘rinmas, qorong‘i modda borligining dalili: Galaktika umumiy massasi ≈ 10¹² M☉ ga yaqin. Markazda ≈ 4 mln M☉ li qora tuynuk Sgr A* joylashgan.
Galaktikaning kengligi O‘zbekistonning g‘arbdan sharqqa uzunligiga teng bo‘lsa, Neptun orbitasigacha bo‘lgan butun Quyosh sistemasi ushbu masshtabda taxminan 1,3 sm, ya’ni tanga kattaligida bo‘lardi. Shunday masshtabli model katta masofalarni tasavvur qilishga yordam beradi. Quyosh sistemasi Galaktikada juda kichik nuqta.
Planetariy loyihachilari masshtabli modellar yasaydi, o‘qituvchilar katta masofalarni taqqoslab tushuntiradi, astronomlar Galaktika o‘lchamlarini hisoblaydi.
Atlasdagi O‘zbekiston xaritasi ustiga tanga qo‘ying va tanga Galaktika xaritasi ustida nimani yopishini tasavvur qiling.
Tunda shahar yorug‘ligidan uzoqda (kattalar bilan) yozda Somon Yo‘li yo‘lini toping. U Oqqush va Burgut turkumlari orqali o‘tadi; yo‘nalishini chizing. Kuzatish uchun asbob kerak emas.