ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Galaktikamiz va yulduz to‘dalari

Darslar 56–57 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
56

Galaktikamizning tuzilishi, tarkibi va aylanishi

Darslik: 121-bet
MaqsadSomon Yo‘li Galaktikasining tuzilishi, o‘lchamlari, tarkibi va aylanishini bayon etish.
Yangi so‘zlar
Galaktika · GalaxySomon Yo‘li · Milky Waygalaktika diski · galactic discqorong‘i modda · dark matter
Tushuntirish

Galaktika – tortishish bilan bog‘langan yuz milliardlab yulduz, gaz, chang va qorong‘i moddadan iborat sistema. Bizning Galaktikamiz – Somon Yo‘li – to‘silgan spiral galaktika: markazda yulduzlar to‘plami (bo‘rtma) va uni kesib o‘tuvchi «to‘sin», yassi disk (diametri ≈ 100 000 yorug‘lik yili, qalinligi ≈ 1000 yorug‘lik yili) bilan spiral shoxlar va uni o‘rab turgan siyrak gazli va yulduzli halo. Unda ≈ 100–400 mlrd yulduz bor. Quyosh markazdan ≈ 26 000 yorug‘lik yili (≈ 8 kpk) uzoqlikda, Orion shoxchasida joylashgan, shuning uchun biz diskni ichkaridan «Somon Yo‘li» yo‘li kabi kuzatamiz. Quyosh Galaktika markazi atrofida ≈ 220–230 km/s tezlikda aylanadi, to‘liq aylanish ≈ 230 mln yil (galaktik yil). Aylanish tezligi markazdan uzoqlashganda deyarli kamaymaydi – bu ko‘rinadigan moddadan ko‘ra ancha ko‘p ko‘rinmas, qorong‘i modda borligining dalili: Galaktika umumiy massasi ≈ 10¹² M☉ ga yaqin. Markazda ≈ 4 mln M☉ li qora tuynuk Sgr A* joylashgan.

≈ 26 000 y.y.disk ≈ 100 000 y.y.C☉
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Galaktikaning kengligi O‘zbekistonning g‘arbdan sharqqa uzunligiga teng bo‘lsa, Neptun orbitasigacha bo‘lgan butun Quyosh sistemasi ushbu masshtabda taxminan 1,3 sm, ya’ni tanga kattaligida bo‘lardi. Shunday masshtabli model katta masofalarni tasavvur qilishga yordam beradi. Quyosh sistemasi Galaktikada juda kichik nuqta.

Kim ishlatadi

Planetariy loyihachilari masshtabli modellar yasaydi, o‘qituvchilar katta masofalarni taqqoslab tushuntiradi, astronomlar Galaktika o‘lchamlarini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Atlasdagi O‘zbekiston xaritasi ustiga tanga qo‘ying va tanga Galaktika xaritasi ustida nimani yopishini tasavvur qiling.

Namunalar
Diametr ≈ 30 kpk: 30 · 3260 ≈ 97 800 ≈ 100 000 yorug‘lik yili (1 kpk ≈ 3260 yorug‘lik yili).
Galaktik yil ≈ 230 mln yil, Quyosh yoshi ≈ 4600 mln yil: Quyosh Galaktika markazi atrofida ≈ 4600 : 230 = 20 marta aylangan.
Sinfda faoliyat

Tunda shahar yorug‘ligidan uzoqda (kattalar bilan) yozda Somon Yo‘li yo‘lini toping. U Oqqush va Burgut turkumlari orqali o‘tadi; yo‘nalishini chizing. Kuzatish uchun asbob kerak emas.

Mashq
1
Bizning Galaktikamiz qanday turga kiradi?
2
Galaktika diametri 30 kpk. 1 kpk ≈ 3260 yorug‘lik yili. Diametr necha yorug‘lik yili? (30 · 3260)
3
Aylanish tezligi markazdan uzoqlashganda kamaymasligi nimani bildiradi?
4
Nima uchun biz Somon Yo‘lini osmonda yo‘l shaklida ko‘ramiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAzizning stendi: qaysi tajriba?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →