Osmon koordinatalari
Yer sirtidagi joy kenglama va uzunlama bilan aniqlanganidek, osmondagi jism ham ikki burchak bilan aniqlanadi. Gorizontal sistemada bular balandlik h (ufqdan) va azimut A (bu kursda maktab astronomiyasidagi qoida bo‘yicha ufqning janub nuqtasidan g‘arb tomon 0° dan 360° gacha hisoblanadi; geodeziya va navigatsiyada esa shimoldan sharq tomon sanaladi); bu koordinatalar kuzatuvchi joyi va vaqtga bog‘liq, ular kun davomida o‘zgaradi. Ekvatorial sistemada og‘ish δ (osmon ekvatoridan –90° dan +90° gacha) va to‘g‘ri chiqish α (bahorgi tengkunlik nuqtasidan sharq tomon 0 dan 24 soatgacha, 1 soat = 15°, 1 daqiqa = 15′) beriladi; bular yulduzlar bilan birga aylanadi va katalog uchun qulay, chunki sutkalik harakatda o‘zgarmaydi. Ekliptik sistemada ekliptik uzunlama λ va kenglama β ishlatiladi – u Quyosh sistemasi jismlari uchun qulay. Soat burchagi t esa osmon ekvatori bo‘ylab meridianning janubiy qismidan g‘arb tomon hisoblanadi va ekvatorial va mahalliy yulduz vaqtini bog‘laydi.
| Sistema | Koordinatalar | Hisob boshi |
|---|---|---|
| Gorizontal | h, A | ufq; janub nuqtasidan g‘arbga |
| Ekvatorial | δ, α | osmon ekvatori; bahorgi tengkunlik nuqtasidan sharqqa |
| Ekliptik | λ, β | ekliptika |
Kuryer manzilni topish uchun ikki ma’lumotni ishlatadi: ko‘cha va uy raqami. Xaritada joyni kenglik va uzunlik aniqlaydi, osmonda yulduzning o‘rnini esa to‘g‘ri chiqish va og‘ish. Har uch holatda ham aniq joyni topish uchun aynan ikkita ma’lumot kerak.
Teleskop operatorlari ob’ekt koordinatalarini qo‘yadi, dengizchilar va uchuvchilar o‘z o‘rnini koordinata bilan belgilaydi, xarita tuzuvchilar joylarning koordinatalarini kataloglaydi.
Atlasdan ikkita shaharning kengligi va uzunligini topib yozing va qaysi biri shimolroq, qaysi biri sharqroq ekanini aniqlang.
Kechqurun kattalar bilan sinf xonasidagi ob’ektlar uchun «gorizontal» koordinatalarni belgilang: transportir bilan derazadan ko‘ringan daraxt cho‘qqisining balandligini va azimutini o‘lchang. Quyoshga qaramang.