ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Osmon koordinatalari, xaritalar va yulduz kattaliklari

Darslar 6–8 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
6

Osmon koordinatalari

Darslik: 11–12-betlar
MaqsadGorizontal, ekvatorial va ekliptik koordinata sistemalarini taqqoslash va soat o‘lchovidagi to‘g‘ri chiqishni gradusga aylantirish.
Yangi so‘zlar
balandlik va azimut · altitude and azimuthog‘ish (deklinatsiya) · declinationto‘g‘ri chiqish · right ascensionsoat burchagi · hour angle
Tushuntirish

Yer sirtidagi joy kenglama va uzunlama bilan aniqlanganidek, osmondagi jism ham ikki burchak bilan aniqlanadi. Gorizontal sistemada bular balandlik h (ufqdan) va azimut A (bu kursda maktab astronomiyasidagi qoida bo‘yicha ufqning janub nuqtasidan g‘arb tomon 0° dan 360° gacha hisoblanadi; geodeziya va navigatsiyada esa shimoldan sharq tomon sanaladi); bu koordinatalar kuzatuvchi joyi va vaqtga bog‘liq, ular kun davomida o‘zgaradi. Ekvatorial sistemada og‘ish δ (osmon ekvatoridan –90° dan +90° gacha) va to‘g‘ri chiqish α (bahorgi tengkunlik nuqtasidan sharq tomon 0 dan 24 soatgacha, 1 soat = 15°, 1 daqiqa = 15′) beriladi; bular yulduzlar bilan birga aylanadi va katalog uchun qulay, chunki sutkalik harakatda o‘zgarmaydi. Ekliptik sistemada ekliptik uzunlama λ va kenglama β ishlatiladi – u Quyosh sistemasi jismlari uchun qulay. Soat burchagi t esa osmon ekvatori bo‘ylab meridianning janubiy qismidan g‘arb tomon hisoblanadi va ekvatorial va mahalliy yulduz vaqtini bog‘laydi.

SistemaKoordinatalarHisob boshi
Gorizontalh, Aufq; janub nuqtasidan g‘arbga
Ekvatorialδ, αosmon ekvatori; bahorgi tengkunlik nuqtasidan sharqqa
Ekliptikλ, βekliptika
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kuryer manzilni topish uchun ikki ma’lumotni ishlatadi: ko‘cha va uy raqami. Xaritada joyni kenglik va uzunlik aniqlaydi, osmonda yulduzning o‘rnini esa to‘g‘ri chiqish va og‘ish. Har uch holatda ham aniq joyni topish uchun aynan ikkita ma’lumot kerak.

Kim ishlatadi

Teleskop operatorlari ob’ekt koordinatalarini qo‘yadi, dengizchilar va uchuvchilar o‘z o‘rnini koordinata bilan belgilaydi, xarita tuzuvchilar joylarning koordinatalarini kataloglaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Atlasdan ikkita shaharning kengligi va uzunligini topib yozing va qaysi biri shimolroq, qaysi biri sharqroq ekanini aniqlang.

Namunalar
ƒFormula
α (°) = 15 · h + min : 4
α = h soat min daqiqa bo‘lsa: 1 soat = 15°, 1 daqiqa = 15′
α = 6 soat 20 daqiqa bo‘lsin: 6 · 15° = 90°, 20 daqiqa = 20 : 4 = 5°, jami 95°.
Vega yulduzining to‘g‘ri chiqishi taxminan 18 soat 36 daqiqa: 18 · 15° + 36 : 4 = 270° + 9° = 279°; og‘ishi taxminan +39°.
Sinfda faoliyat

Kechqurun kattalar bilan sinf xonasidagi ob’ektlar uchun «gorizontal» koordinatalarni belgilang: transportir bilan derazadan ko‘ringan daraxt cho‘qqisining balandligini va azimutini o‘lchang. Quyoshga qaramang.

Mashq
1
Qaysi koordinatalar sutkalik harakat davomida o‘zgarmaydi: gorizontal yoki ekvatorial (α, δ)?
2
To‘g‘ri chiqish α = 3 soat 12 daqiqa necha gradus?
3
Og‘ish δ qaysi chegarada o‘zgaradi va u nimadan hisoblanadi?
4
Nima uchun yulduzlar katalogida ekvatorial koordinatalar qulay?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasur oilasi uchun shakl tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →