Oyning harakati, fazalari va davrlari
Oy Yer atrofida taxminan 384 400 km o‘rtacha masofada g‘arbdan sharqqa aylanadi; uning orbitasi ekliptikaga ≈ 5° og‘gan. Yulduzlarga nisbatan to‘liq aylanish 27,32 sutka (yulduz oyi), bir xil fazaning takrorlanishi esa 29,53 sutka (sinodik oy) ketadi, chunki bu vaqt ichida Yer ham Quyosh atrofida siljiydi. Oy o‘zidan nur chiqarmaydi, Quyosh nurini qaytaradi; Quyosh yoritgan yarmining Yerdan ko‘rinadigan qismi faza deyiladi: yangi oy, o‘sayotgan hilol, birinchi chorak, to‘lin oy, so‘nayotgan oy, oxirgi chorak. Oy o‘z o‘qi atrofida ham shuncha davrda aylangani uchun Yerga doim bir tomoni bilan qaragan. Har kuni Oy yulduzlarga nisbatan ≈ 13° sharqqa siljiydi, shu sababli u har kuni o‘rtacha ≈ 50 daqiqa kechroq chiqadi.
birinchi chorak · Oy kuni 7,5 kun
Yoritilgan qismi: 51 %
Oy doim yarmi yoritilgan; biz uning yoritilgan qismining qanchasini ko‘rishimiz Quyosh–Yer–Oy joylashuviga bog‘liq.
Avtobus bekatida kutayotgan o‘quvchilar tush o‘tib, osmonda oqish yarim oyni ko‘rdi va nega Oy kunduzi ham ko‘rinayotganini so‘radi. Oy har kuni tunda biroz kechroq chiqadi, shu sababli oyning ma’lum kunlarida u kunduzgi osmonda ham turadi. Oy fazasi va uning chiqish vaqti o‘zaro bog‘liq.
Tabiat suratkashlari Oy chiqish vaqtini oldindan rejalaydi, havaskor astronomlar xira ob’ektlarni kuzatish uchun Oy yo‘q kechalarni tanlaydi, dengizchilar suv ko‘tarilishini Oy fazasi bilan bog‘laydi.
Shu hafta Oyni kunduzgi osmonda qidiring: uni qachon va qanday shaklda ko‘rganingizni yozing. Quyosh yaqiniga qaramang.
| Davr | |
|---|---|
| Yulduz oyi (sidereal) | 27,32 kun |
| Sinodik oy | 29,53 kun |
Kattalar bilan bir oy davomida Oyning shaklini har kecha (yoki tungi osmonda ko‘ringan kunlari) bir xil vaqtda chizib, faza kalendarini tuzing. Oyni kuzatish uchun maxsus himoya kerak emas, lekin kechqurun ko‘chaga kattalar bilan chiqing.