☰ Mundarija · Astronomiya

Oy, kalendarlar va tutilishlar

Darslar 15–17 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
15

Oyning harakati, fazalari va davrlari

Darslik: 25–26-betlar
MaqsadOyning harakati, fazalari va davrlarini (yulduz va sinodik oy) tushuntirish hamda ularni hisoblash.
Yangi so‘zlar
Oy fazalari · lunar phasessinodik oy · synodic monthyulduz oyi · sidereal monthyangi oy · new Moon
Tushuntirish

Oy Yer atrofida taxminan 384 400 km o‘rtacha masofada g‘arbdan sharqqa aylanadi; uning orbitasi ekliptikaga ≈ 5° og‘gan. Yulduzlarga nisbatan to‘liq aylanish 27,32 sutka (yulduz oyi), bir xil fazaning takrorlanishi esa 29,53 sutka (sinodik oy) ketadi, chunki bu vaqt ichida Yer ham Quyosh atrofida siljiydi. Oy o‘zidan nur chiqarmaydi, Quyosh nurini qaytaradi; Quyosh yoritgan yarmining Yerdan ko‘rinadigan qismi faza deyiladi: yangi oy, o‘sayotgan hilol, birinchi chorak, to‘lin oy, so‘nayotgan oy, oxirgi chorak. Oy o‘z o‘qi atrofida ham shuncha davrda aylangani uchun Yerga doim bir tomoni bilan qaragan. Har kuni Oy yulduzlarga nisbatan ≈ 13° sharqqa siljiydi, shu sababli u har kuni o‘rtacha ≈ 50 daqiqa kechroq chiqadi.

Namunalar
Oy bugun soat 20:00 da chiqsa, 6 kundan keyin ≈ 50 · 6 = 300 daqiqa = 5 soat kechroq, ya’ni taxminan 01:00 da chiqadi.
Sinodik va yulduz oylari farqi: 29,53 – 27,32 = 2,21 sutka; Yer shu vaqtda ≈ 27° siljigani uchun Oy yana ≈ 2 sutka yetib borishi kerak.
Sinfda faoliyat

Kattalar bilan bir oy davomida Oyning shaklini har kecha (yoki tungi osmonda ko‘ringan kunlari) bir xil vaqtda chizib, faza kalendarini tuzing. Oyni kuzatish uchun maxsus himoya kerak emas, lekin kechqurun ko‘chaga kattalar bilan chiqing.

Mashq
1
Sinodik oy nima va u necha sutka?
2
Oy har kuni o‘rtacha 50 daqiqadan kechroq chiqsa, 4 kunda necha daqiqa kechikadi?
3
Nima uchun biz Oyning faqat bir tomonini ko‘ramiz?
4
Qaysi fazada Oy Yer bilan Quyosh orasida bo‘ladi va nega uni ko‘rmaymiz?