ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Oy, kalendarlar va tutilishlar

Darslar 15–17 · 3 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
15

Oyning harakati, fazalari va davrlari

Darslik: 25–26-betlar
MaqsadOyning harakati, fazalari va davrlarini (yulduz va sinodik oy) tushuntirish hamda ularni hisoblash.
Yangi so‘zlar
Oy fazalari · lunar phasessinodik oy · synodic monthyulduz oyi · sidereal monthyangi oy · new Moon
Tushuntirish

Oy Yer atrofida taxminan 384 400 km o‘rtacha masofada g‘arbdan sharqqa aylanadi; uning orbitasi ekliptikaga ≈ 5° og‘gan. Yulduzlarga nisbatan to‘liq aylanish 27,32 sutka (yulduz oyi), bir xil fazaning takrorlanishi esa 29,53 sutka (sinodik oy) ketadi, chunki bu vaqt ichida Yer ham Quyosh atrofida siljiydi. Oy o‘zidan nur chiqarmaydi, Quyosh nurini qaytaradi; Quyosh yoritgan yarmining Yerdan ko‘rinadigan qismi faza deyiladi: yangi oy, o‘sayotgan hilol, birinchi chorak, to‘lin oy, so‘nayotgan oy, oxirgi chorak. Oy o‘z o‘qi atrofida ham shuncha davrda aylangani uchun Yerga doim bir tomoni bilan qaragan. Har kuni Oy yulduzlarga nisbatan ≈ 13° sharqqa siljiydi, shu sababli u har kuni o‘rtacha ≈ 50 daqiqa kechroq chiqadi.

Quyosh nuriyangi Oybirinchi chorakto‘lin Oyoxirgi chorakYermasshtabsizbo‘yalgan – qorong‘i yarmi
YerQuyosh nurlari

birinchi chorak · Oy kuni 7,5 kun

Yoritilgan qismi: 51 %

Oy doim yarmi yoritilgan; biz uning yoritilgan qismining qanchasini ko‘rishimiz Quyosh–Yer–Oy joylashuviga bog‘liq.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avtobus bekatida kutayotgan o‘quvchilar tush o‘tib, osmonda oqish yarim oyni ko‘rdi va nega Oy kunduzi ham ko‘rinayotganini so‘radi. Oy har kuni tunda biroz kechroq chiqadi, shu sababli oyning ma’lum kunlarida u kunduzgi osmonda ham turadi. Oy fazasi va uning chiqish vaqti o‘zaro bog‘liq.

Kim ishlatadi

Tabiat suratkashlari Oy chiqish vaqtini oldindan rejalaydi, havaskor astronomlar xira ob’ektlarni kuzatish uchun Oy yo‘q kechalarni tanlaydi, dengizchilar suv ko‘tarilishini Oy fazasi bilan bog‘laydi.

Bugun sinab ko‘ring

Shu hafta Oyni kunduzgi osmonda qidiring: uni qachon va qanday shaklda ko‘rganingizni yozing. Quyosh yaqiniga qaramang.

Namunalar
Oy bugun soat 20:00 da chiqsa, 6 kundan keyin ≈ 50 · 6 = 300 daqiqa = 5 soat kechroq, ya’ni taxminan 01:00 da chiqadi.
Davr
Yulduz oyi (sidereal)27,32 kun
Sinodik oy29,53 kun
Sinodik va yulduz oylari farqi: 29,53 – 27,32 = 2,21 sutka; Yer shu vaqtda ≈ 27° siljigani uchun Oy yana ≈ 2 sutka yetib borishi kerak.
Sinfda faoliyat

Kattalar bilan bir oy davomida Oyning shaklini har kecha (yoki tungi osmonda ko‘ringan kunlari) bir xil vaqtda chizib, faza kalendarini tuzing. Oyni kuzatish uchun maxsus himoya kerak emas, lekin kechqurun ko‘chaga kattalar bilan chiqing.

Mashq
1
Sinodik oy nima va u necha sutka?
2
Oy har kuni o‘rtacha 50 daqiqadan kechroq chiqsa, 4 kunda necha daqiqa kechikadi?
3
Nima uchun biz Oyning faqat bir tomonini ko‘ramiz?
4
Qaysi fazada Oy Yer bilan Quyosh orasida bo‘ladi va nega uni ko‘rmaymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAksiya e’loni va jamg‘armaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →