ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Planetalarning konfiguratsiyalari va davrlari

Darslar 20–21 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
20

Planetalarning konfiguratsiyalari va ko‘rinish shartlari

Darslik: 35–36-betlar
MaqsadIchki va tashqi planetalarning konfiguratsiyalarini (qo‘shilish, qarama-qarshilik, elongatsiya) ajratish va ko‘rinish shartlarini aytish.
Yangi so‘zlar
konfiguratsiya · configurationqarama-qarshilik · oppositionelongatsiya · elongationqo‘shilish · conjunction
Tushuntirish

Planetalarning Quyosh va Yerga nisbatan joylashuvi konfiguratsiya deyiladi. Yer orbitasi ichidagi planetalar (Merkuriy, Venera) uchun: pastki qo‘shilish (planeta Yer va Quyosh orasida), yuqori qo‘shilish (Quyosh orqasida) va eng katta elongatsiyalar – planetaning Quyoshdan burchak masofasi eng katta bo‘lgan holatlar (Merkuriy ≈ 28° gacha, Venera ≈ 47° gacha). Shuning uchun bu planetalar faqat tong yoki shom chog‘ida, Quyosh yaqinida ko‘rinadi, tunda esa hech qachon osmonning qarama-qarshi tomonida bo‘lmaydi. Tashqi planetalar (Mars va undan narisi) uchun: qo‘shilish (Quyosh orqasida – ko‘rinmaydi), qarama-qarshilik (Yer Quyosh va planeta orasida – planeta butun tun ko‘rinadi va eng yaqin) hamda sharqiy va g‘arbiy kvadraturalar (Quyoshdan 90°). Qarama-qarshilik atrofida tashqi planetalar yulduzlar fonida qisqa muddat orqaga (teskari) harakat qiladi, chunki Yer ularni quvib o‘tadi. Merkuriy va Venerani kuzatishda Quyosh ufq ustida turganda durbin yoki teleskopni Quyosh tomonga qaratmang.

≈ 47°I – pastki qo‘shilishC – yuqori qo‘shilishG₁, G₂ – eng katta elongatsiya☉⊕ICG₁G₂
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalla bolalari Quyosh botgandan keyin g‘arbda pastda yorqin nuqtani ko‘rib, uni samolyot deb o‘yladi. Ammo u soatlab joyidan siljimadi, chirog‘i ham miltillamadi va yulduzlar kabi ufq tomon sekin pasayib botdi. Samolyot esa osmonda tez yuradi va chirog‘i yonib-o‘chib turadi. Bu Venera sayyorasi edi.

Kim ishlatadi

Havaskor astronomlar sayyoralarni ko‘rish vaqtini oldindan rejalashtiradi, planetariy o‘qituvchilari yorug‘ nuqtalar nima ekanini tushuntiradi, uchuvchilar va dispetcherlar osmondagi yorug‘ obyektlarni farqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga Quyosh, Yer orbitasi va Venera orbitasini chizing; Yerdan Venera orbitasiga urinma chiziq o‘tkazib, Venera Quyoshdan eng uzoqda ko‘rinadigan holatni toping.

Namunalar
!Diqqat!
Merkuriy va Venerani kuzatganda Quyosh ufq ustida bo‘lsa, durbin yoki teleskopni hech qachon Quyosh tomonga qaratmang!
Venera eng katta elongatsiyada Quyoshdan 47° uzoqda; Yer 15°/soat aylangani uchun u Quyoshdan eng ko‘pi bilan ≈ 47 : 15 ≈ 3 soat oldin chiqadi yoki keyin botadi (aniq vaqt ekliptikaning ufqqa og‘ishiga bog‘liq).
P₁ – qarama-qarshilikP₂ – qo‘shilishP₃, P₄ – kvadraturalar☉⊕P₁P₂P₃P₄
Yupiter qarama-qarshilikda: Quyosh botganda chiqadi, yarim tunda meridianda bo‘ladi, ertalab botadi – butun tun ko‘rinadi. Venera pastki qo‘shilishda esa Quyosh bilan birga bo‘lgani uchun ko‘rinmaydi.
Sinfda faoliyat

Planetariy ilovasidan foydalanib, shu oyda qaysi planetalar kechqurun, qaysilari tong oldidan ko‘rinishini aniqlang va jadvalga yozing. Haqiqiy kuzatishni faqat kattalar bilan va Quyosh butunlay botgandan keyin o‘tkazing.

Mashq
1
Qarama-qarshilik nima va qaysi planetalar uchun mavjud?
2
Merkuriy Quyoshdan 30° (yaxlitlangan) elongatsiyada bo‘lsa, u Quyoshdan necha soat oldin yoki keyin chiqadi/botadi (15°/soat)?
3
Nima uchun Venera yarim tunda ko‘rinmaydi?
4
Nima uchun Mars qarama-qarshilik atrofida orqaga harakat qilganday ko‘rinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning suvenir stendiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →