Osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari
Osmon sferasi – markazi kuzatuvchi turgan joyda bo‘lgan, radiusi ixtiyoriy tanlangan xayoliy sfera; yoritgichlar unga proyeksiyalanadi va faqat yo‘nalishlari ahamiyatli. Shovun chizig‘i sferani tepada zenit Z nuqtasida, pastda nadir Z′ nuqtasida kesadi; zenitdan 90° uzoqda joylashgan katta aylana – matematik ufq. Yer aylanish o‘qining davomi osmon sferasini shimoliy (P) va janubiy (P′) qutblarda kesadi, qutblardan 90° uzoqdagi aylana esa osmon ekvatoridir. Osmon meridiani – qutblar va zenit orqali o‘tuvchi aylana; u ufqni shimol (N) va janub (S) nuqtalarida kesadi, osmon ekvatori esa ufq bilan sharq (E) va g‘arb (W) nuqtalarida kesishadi. Yoritgich balandligi h ufqdan hisoblanadi, zenit masofasi z = 90° – h.
Kattalar yordamida shar (globus yoki to‘p) va qog‘oz halqalardan osmon sferasining modelini yasang: ekvator, meridian va ufq halqalarini belgilab, zenit va qutblarni yelim bilan yopishtiring. Qaychini faqat kattalar ishlatsin.