Osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari
Osmon sferasi – markazi kuzatuvchi turgan joyda bo‘lgan, radiusi ixtiyoriy tanlangan xayoliy sfera; yoritgichlar unga proyeksiyalanadi va faqat yo‘nalishlari ahamiyatli. Shovun chizig‘i sferani tepada zenit Z nuqtasida, pastda nadir Z′ nuqtasida kesadi; zenitdan 90° uzoqda joylashgan katta aylana – matematik ufq. Yer aylanish o‘qining davomi osmon sferasini shimoliy (P) va janubiy (P′) qutblarda kesadi, qutblardan 90° uzoqdagi aylana esa osmon ekvatoridir. Osmon meridiani – qutblar va zenit orqali o‘tuvchi aylana; u ufqni shimol (N) va janub (S) nuqtalarida kesadi, osmon ekvatori esa ufq bilan sharq (E) va g‘arb (W) nuqtalarida kesishadi. Yoritgich balandligi h ufqdan hisoblanadi, zenit masofasi z = 90° – h.
21-iyun · Quyosh tepada: kenglik 23,4°
Tush paytida Quyosh balandligi = 90° − |φ − 23,4°| = 72,4°
Kun uzunligi: 14 soat 57 daq
Dalada bola uchurma uchirmoqda: ip yerga 40° burchak hosil qiladi. Uchurma gorizontdan 40° balandlikda, demak tik tepadan 50° pastda turibdi. Baland-pastlik ham, tik yo‘nalishdan chetlanish ham burchaklar bilan beriladi.
Uchuvchilar va dispetcherlar samolyotni burchak va yo‘nalish bilan kuzatadi, geodezistlar balandlikni burchak o‘lchab aniqlaydi, teleskop operatorlari ob’ektning balandlik burchagini qo‘yadi.
Musht (qo‘l uzatilgan holda taxminan 10°) bilan gorizontdan tik tepagacha nechta musht sig‘ishini sanang. Quyoshga qaramang.
Kattalar yordamida shar (globus yoki to‘p) va qog‘oz halqalardan osmon sferasining modelini yasang: ekvator, meridian va ufq halqalarini belgilab, zenit va qutblarni yelim bilan yopishtiring. Qaychini faqat kattalar ishlatsin.