ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Osmon sferasi va ekliptika

Darslar 4–5 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
4

Osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari

Darslik: 8–9-betlar
MaqsadOsmon sferasining asosiy nuqta, aylana va chiziqlarini nomlash, ularning ma’nosini tushuntirish va balandlik hamda zenit masofasini hisoblash.
Yangi so‘zlar
osmon sferasi · celestial spherezenit · zenithosmon ekvatori · celestial equatorosmon meridiani · celestial meridian
Tushuntirish

Osmon sferasi – markazi kuzatuvchi turgan joyda bo‘lgan, radiusi ixtiyoriy tanlangan xayoliy sfera; yoritgichlar unga proyeksiyalanadi va faqat yo‘nalishlari ahamiyatli. Shovun chizig‘i sferani tepada zenit Z nuqtasida, pastda nadir Z′ nuqtasida kesadi; zenitdan 90° uzoqda joylashgan katta aylana – matematik ufq. Yer aylanish o‘qining davomi osmon sferasini shimoliy (P) va janubiy (P′) qutblarda kesadi, qutblardan 90° uzoqdagi aylana esa osmon ekvatoridir. Osmon meridiani – qutblar va zenit orqali o‘tuvchi aylana; u ufqni shimol (N) va janub (S) nuqtalarida kesadi, osmon ekvatori esa ufq bilan sharq (E) va g‘arb (W) nuqtalarida kesishadi. Yoritgich balandligi h ufqdan hisoblanadi, zenit masofasi z = 90° – h.

OgorizontekvatorNSZZ′PP′
Nφ06121824kunduzgi vaqt (soat)

21-iyun · Quyosh tepada: kenglik 23,4°

Tush paytida Quyosh balandligi = 90° − |φ − 23,4°| = 72,4°

Kun uzunligi: 14 soat 57 daq

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dalada bola uchurma uchirmoqda: ip yerga 40° burchak hosil qiladi. Uchurma gorizontdan 40° balandlikda, demak tik tepadan 50° pastda turibdi. Baland-pastlik ham, tik yo‘nalishdan chetlanish ham burchaklar bilan beriladi.

Kim ishlatadi

Uchuvchilar va dispetcherlar samolyotni burchak va yo‘nalish bilan kuzatadi, geodezistlar balandlikni burchak o‘lchab aniqlaydi, teleskop operatorlari ob’ektning balandlik burchagini qo‘yadi.

Bugun sinab ko‘ring

Musht (qo‘l uzatilgan holda taxminan 10°) bilan gorizontdan tik tepagacha nechta musht sig‘ishini sanang. Quyoshga qaramang.

Namunalar
35°55°gorizontOZS
Yulduzning balandligi h = 35° bo‘lsa, zenit masofasi z = 90° – 35° = 55°.
Zenit masofasi 28° bo‘lgan yulduz ufqdan h = 90° – 28° = 62° balandlikda turadi.
Sinfda faoliyat

Kattalar yordamida shar (globus yoki to‘p) va qog‘oz halqalardan osmon sferasining modelini yasang: ekvator, meridian va ufq halqalarini belgilab, zenit va qutblarni yelim bilan yopishtiring. Qaychini faqat kattalar ishlatsin.

Mashq
1
Zenit va nadir nuqtalari qanday aniqlanadi?
2
Balandligi 47° bo‘lgan yoritgichning zenit masofasi qancha?
47°?gorizontOZS
3
Osmon meridiani qaysi nuqtalar orqali o‘tadi?
4
Nima uchun osmon sferasining radiusi ixtiyoriy bo‘lishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruv jamg‘armasi uchun savdoHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →