Olam qutbining balandligi va joyning geografik kenglamasi orasidagi bog‘lanish
Ufqdan shimoliy osmon qutbigacha bo‘lgan burchak olam qutbining balandligi deyiladi. Bu burchak joyning geografik kenglamasi φ ga teng: hP = φ. Isbot meridian tekisligidagi chizmadan kelib chiqadi: shovun chizig‘i Yer ekvatori tekisligi bilan φ burchak hosil qiladi, osmon ekvatori zenitdan φ burchakka, qutb esa ekvatordan 90° ga uzoqlashgan, shuning uchun qutb ufq ustida 90° – (90° – φ) = φ balandlikda turadi. Natijada osmon ekvatorining janub nuqtasi ustidagi balandligi 90° – φ ga teng. Shu sababli Qutb yulduzining ufq ustidagi balandligini o‘lchab, shimoliy yarimsharda joyning kenglamasini taxminan topish mumkin; Qutb yulduzi qutbdan hozir ≈ 0,7° uzoqda, shuning uchun xato bir gradusdan kam. O‘zbekiston hududi taxminan 37° dan 45° gacha shimoliy kenglikda joylashgan: Termiz ≈ 37°, Samarqand ≈ 40°, Toshkent ≈ 41°, Nukus ≈ 42,5°.
Uzoq yo‘lga chiqqan haydovchi shimol tomonga taxminan 550 km yurdi. Uning kuzatishicha, Qutb yulduzi gorizontdan bir necha gradus balandroq ko‘rinadigan bo‘ldi. Yulduzning balandligi joyning kengligi bilan bir xil, kenglik esa har 111 km shimolga taxminan 1° ortadi.
Skautlar va sayohatchilar shimolni Qutb yulduzi bo‘yicha topadi, geodezistlar kengliklarni o‘lchaydi, dengizchilar kema o‘rnini yulduz balandligi orqali aniqlagan.
Atlasdan shahringizning kengligini topib, qog‘ozga gorizont chizig‘ini va shu burchak ostida Qutb yulduzi yo‘nalishini chizing.
| Shahar | Kenglama φ |
|---|---|
| Termiz | ≈ 37° |
| Samarqand | ≈ 40° |
| Toshkent | ≈ 41° |
| Nukus | ≈ 42,5° |
Kattalar bilan kechqurun Qutb yulduzini topib, uning balandligini (qo‘l sanagi: musht ≈ 10°, bosh barmoq-kichik barmoq ochiq ≈ 20°) bilan baholang va o‘zingiz turgan joy kenglamasi bilan solishtiring.