ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Qutb balandligi va turli kenglamalarda osmon

Darslar 9–10 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
9

Olam qutbining balandligi va joyning geografik kenglamasi orasidagi bog‘lanish

Darslik: 15-bet
MaqsadOlam qutbining balandligi joyning geografik kenglamasiga tengligini isbotlash va uni masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
geografik kenglama · geographic latitudequtb balandligi · height of the poleshovun chizig‘i · plumb linemeridian tekisligi · meridian plane
Tushuntirish

Ufqdan shimoliy osmon qutbigacha bo‘lgan burchak olam qutbining balandligi deyiladi. Bu burchak joyning geografik kenglamasi φ ga teng: hP = φ. Isbot meridian tekisligidagi chizmadan kelib chiqadi: shovun chizig‘i Yer ekvatori tekisligi bilan φ burchak hosil qiladi, osmon ekvatori zenitdan φ burchakka, qutb esa ekvatordan 90° ga uzoqlashgan, shuning uchun qutb ufq ustida 90° – (90° – φ) = φ balandlikda turadi. Natijada osmon ekvatorining janub nuqtasi ustidagi balandligi 90° – φ ga teng. Shu sababli Qutb yulduzining ufq ustidagi balandligini o‘lchab, shimoliy yarimsharda joyning kenglamasini taxminan topish mumkin; Qutb yulduzi qutbdan hozir ≈ 0,7° uzoqda, shuning uchun xato bir gradusdan kam. O‘zbekiston hududi taxminan 37° dan 45° gacha shimoliy kenglikda joylashgan: Termiz ≈ 37°, Samarqand ≈ 40°, Toshkent ≈ 41°, Nukus ≈ 42,5°.

φ90° − φOgorizontekvatorNSPZ
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uzoq yo‘lga chiqqan haydovchi shimol tomonga taxminan 550 km yurdi. Uning kuzatishicha, Qutb yulduzi gorizontdan bir necha gradus balandroq ko‘rinadigan bo‘ldi. Yulduzning balandligi joyning kengligi bilan bir xil, kenglik esa har 111 km shimolga taxminan 1° ortadi.

Kim ishlatadi

Skautlar va sayohatchilar shimolni Qutb yulduzi bo‘yicha topadi, geodezistlar kengliklarni o‘lchaydi, dengizchilar kema o‘rnini yulduz balandligi orqali aniqlagan.

Bugun sinab ko‘ring

Atlasdan shahringizning kengligini topib, qog‘ozga gorizont chizig‘ini va shu burchak ostida Qutb yulduzi yo‘nalishini chizing.

Namunalar
40°50°OgorizontekvatorNSPZ
Samarqandda (φ ≈ 40°) Qutb yulduzi ufqdan taxminan 40° balandda turadi, osmon ekvatori esa janubda 90° – 40° = 50° balandlikka ko‘tariladi.
ShaharKenglama φ
Termiz≈ 37°
Samarqand≈ 40°
Toshkent≈ 41°
Nukus≈ 42,5°
Kuzatuvchi qutb balandligini 37° deb o‘lchadi: demak φ ≈ 37° shimoliy kenglik (Termiz yaqinida), ekvator janubda 90° – 37° = 53° balandlikda.
Sinfda faoliyat

Kattalar bilan kechqurun Qutb yulduzini topib, uning balandligini (qo‘l sanagi: musht ≈ 10°, bosh barmoq-kichik barmoq ochiq ≈ 20°) bilan baholang va o‘zingiz turgan joy kenglamasi bilan solishtiring.

Mashq
1
Olam qutbining balandligi nimaga teng?
2
φ = 41° bo‘lgan joyda osmon ekvatori janub nuqtasida qancha balandlikda turadi?
41°?OgorizontekvatorNSPZ
3
Qutb yulduzi ufqdan 43° balandlikda. Joyning kenglamasi nechchi?
4
Nima uchun Qutb yulduzining balandligi bo‘yicha kenglama taxminiy topiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →