Yer, Oy, Mars va gigant planetalar

Yer – yagina ma’lum hayotli planeta: radiusi ≈ 6371 km, massasi 5,97 · 10²⁴ kg, atmosferasi ≈ 78 % azot va 21 % kislorod, yuzasining ≈ 71 % i okean; magnit maydoni va plitalar tektonikasi mavjud. Oy – Yerning tabiiy yo‘ldoshi: radiusi 1737 km, massasi Yernikining ≈ 1/81 qismi, erkin tushish tezlanishi ≈ 1,6 m/s² (Yernikining ≈ 1/6); atmosferasi yo‘q, sirti qorong‘i «dengizlar» va yorug‘ materiklardan, ko‘plab kraterlardan iborat. Hozirgi gipotezaga ko‘ra, Oy ≈ 4,5 mlrd yil oldin Yerga Mars o‘lchamli jism (Teya) urilishidan paydo bo‘lgan. Oyga birinchi yetgan apparat – «Luna-2» (1959); «Apollon-11» astronavtlari 1969-yil 20-iyulda qo‘ngan, jami 1969–1972-yillarda 12 kishi Oyda yurgan; 2019-yilda «Chang‘e-4» Oyning uzoq tomoniga, 2023-yilda «Chandrayaan-3» janubiy qutb yaqiniga qo‘ngan. Mars – radiusi 3396 km, atmosferasi juda siyrak (CO₂, bosimi Yernikining ≈ 0,6 %), o‘rtacha harorati ≈ –60 °C; Quyosh sistemasidagi eng baland tog‘ – Olimp tog‘i (≈ 22 km); qadimda suv bo‘lganiga dalillar bor. Marsda «Kyuriositi» (2012) va «Perseverans» (2021) marsyurarlari ishlaydi; Perseverans bilan birga «Ingenuity» vertolyoti 2021-yil aprelda boshqa planetada birinchi boshqariluvchi parvozni amalga oshirgan.