Yer va uning tabiiy yo‘ldoshi Oy. Mars
Yer – yagona ma’lum hayotli planeta: radiusi ≈ 6371 km, massasi 5,97 · 10²⁴ kg, atmosferasi ≈ 78 % azot va 21 % kislorod, yuzasining ≈ 71 % i okean; magnit maydoni va plitalar tektonikasi mavjud. Oy – Yerning tabiiy yo‘ldoshi: radiusi 1737 km, massasi Yernikining ≈ 1/81 qismi, erkin tushish tezlanishi ≈ 1,6 m/s² (Yernikining ≈ 1/6); atmosferasi yo‘q, sirti qorong‘i «dengizlar» va yorug‘ materiklardan, ko‘plab kraterlardan iborat. Hozirgi gipotezaga ko‘ra, Oy ≈ 4,5 mlrd yil oldin Yerga Mars o‘lchamli jism (Teya) urilishidan paydo bo‘lgan. Oyga birinchi yetgan apparat – «Luna-2» (1959); «Apollon-11» astronavtlari 1969-yil 20-iyulda qo‘ngan, jami 1969–1972-yillarda 12 kishi Oyda yurgan; 2019-yilda «Chang‘e-4» Oyning uzoq tomoniga, 2023-yilda «Chandrayaan-3» janubiy qutb yaqiniga qo‘ngan. Mars – radiusi 3396 km, atmosferasi juda siyrak (CO₂, bosimi Yernikining ≈ 0,6 %), o‘rtacha harorati ≈ –60 °C; Quyosh sistemasidagi eng baland tog‘ – Olimp tog‘i (≈ 22 km); qadimda suv bo‘lganiga dalillar bor. Marsda «Kyuriositi» (2012) va «Perseverans» (2021) marsyurarlari ishlaydi; Perseverans bilan birga «Ingenuity» vertolyoti 2021-yil aprelda boshqa planetada birinchi boshqariluvchi parvozni amalga oshirgan.
| Yer | Oy | Mars | |
|---|---|---|---|
| Radiusi | ≈ 6371 km | 1737 km | 3396 km |
| Atmosfera | 78 % N₂, 21 % O₂ | yo‘q | juda yupqa CO₂ (Yerning ≈ 0,6 %) |
Bola loydagi izini yomg‘irdan keyin ertasi kuni topolmaydi: yomg‘ir va shamol uni yuvib yo‘q qilgan. Oyda esa shamol ham, yomg‘ir ham yo‘q, shuning uchun u yerdagi iz million yillar saqlanadi. Oy yuzasi tarixini yaxshi saqlagan, Yer esa tez yangilanadi.
Sayyora geologlari kraterlar yoshini o‘rganadi, kosmik missiya rejalashtiruvchilari qo‘nish joylarini tanlaydi, muzey o‘qituvchilari Oy va Yer tarixini solishtirib tushuntiradi.
Yomg‘irdan keyin tuproqqa cho‘p bilan qilingan belgi bir kecha-kunduzda qanday o‘zgarganini ko‘ring va Oyda bunday o‘zgarish bo‘lmasligini tasavvur qiling.
Oy kuzatuvi: kattalar bilan to‘lin oy yaqinida durbin bilan «dengizlar» va yirik kraterlarni toping, eskiz chizing. Oyga qarash uchun maxsus filtr kerak emas, lekin kechqurun kattalar hamrohligida chiqing.