ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Yer, Oy, Mars va gigant planetalar

Darslar 40–41 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
40

Yer va uning tabiiy yo‘ldoshi Oy. Mars

Darslik: 73–80-betlar
MaqsadYer, Oy va Marsning fizik xususiyatlarini, Oyning kelib chiqish gipotezasini va ularni tadqiq etish tarixini bayon etish.
Yangi so‘zlar
Oy dengizlari · lunar mariakatta to‘qnashuv gipotezasi · giant-impact hypothesismarsyurar · roverOlimp tog‘i · Olympus Mons
Tushuntirish

Yer – yagona ma’lum hayotli planeta: radiusi ≈ 6371 km, massasi 5,97 · 10²⁴ kg, atmosferasi ≈ 78 % azot va 21 % kislorod, yuzasining ≈ 71 % i okean; magnit maydoni va plitalar tektonikasi mavjud. Oy – Yerning tabiiy yo‘ldoshi: radiusi 1737 km, massasi Yernikining ≈ 1/81 qismi, erkin tushish tezlanishi ≈ 1,6 m/s² (Yernikining ≈ 1/6); atmosferasi yo‘q, sirti qorong‘i «dengizlar» va yorug‘ materiklardan, ko‘plab kraterlardan iborat. Hozirgi gipotezaga ko‘ra, Oy ≈ 4,5 mlrd yil oldin Yerga Mars o‘lchamli jism (Teya) urilishidan paydo bo‘lgan. Oyga birinchi yetgan apparat – «Luna-2» (1959); «Apollon-11» astronavtlari 1969-yil 20-iyulda qo‘ngan, jami 1969–1972-yillarda 12 kishi Oyda yurgan; 2019-yilda «Chang‘e-4» Oyning uzoq tomoniga, 2023-yilda «Chandrayaan-3» janubiy qutb yaqiniga qo‘ngan. Mars – radiusi 3396 km, atmosferasi juda siyrak (CO₂, bosimi Yernikining ≈ 0,6 %), o‘rtacha harorati ≈ –60 °C; Quyosh sistemasidagi eng baland tog‘ – Olimp tog‘i (≈ 22 km); qadimda suv bo‘lganiga dalillar bor. Marsda «Kyuriositi» (2012) va «Perseverans» (2021) marsyurarlari ishlaydi; Perseverans bilan birga «Ingenuity» vertolyoti 2021-yil aprelda boshqa planetada birinchi boshqariluvchi parvozni amalga oshirgan.

YerOyMars
Radiusi≈ 6371 km1737 km3396 km
Atmosfera78 % N₂, 21 % O₂yo‘qjuda yupqa CO₂ (Yerning ≈ 0,6 %)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bola loydagi izini yomg‘irdan keyin ertasi kuni topolmaydi: yomg‘ir va shamol uni yuvib yo‘q qilgan. Oyda esa shamol ham, yomg‘ir ham yo‘q, shuning uchun u yerdagi iz million yillar saqlanadi. Oy yuzasi tarixini yaxshi saqlagan, Yer esa tez yangilanadi.

Kim ishlatadi

Sayyora geologlari kraterlar yoshini o‘rganadi, kosmik missiya rejalashtiruvchilari qo‘nish joylarini tanlaydi, muzey o‘qituvchilari Oy va Yer tarixini solishtirib tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Yomg‘irdan keyin tuproqqa cho‘p bilan qilingan belgi bir kecha-kunduzda qanday o‘zgarganini ko‘ring va Oyda bunday o‘zgarish bo‘lmasligini tasavvur qiling.

Namunalar
Oyda g ≈ 1,6 m/s²: massasi 60 kg odam og‘irligi 60 · 16 : 10 = 96 N (Yerda ≈ 590 N).
Mars Yerga ≈ 54 mln km yaqinlashganda radiosignal bir tomonga 54 000 000 : 300 000 = 180 s (3 daqiqa) yuradi.
Sinfda faoliyat

Oy kuzatuvi: kattalar bilan to‘lin oy yaqinida durbin bilan «dengizlar» va yirik kraterlarni toping, eskiz chizing. Oyga qarash uchun maxsus filtr kerak emas, lekin kechqurun kattalar hamrohligida chiqing.

Mashq
1
Oyning kelib chiqishi haqidagi hozirgi gipoteza nima?
2
Oyda 50 kg li jism og‘irligi qancha (g = 1,6 m/s²)? (50 · 16 : 10)
3
Marsda nega hayot izlari qidiriladi?
4
Mars atmosferasi yupqa bo‘lgani uchun u yerda nimalar qiyin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOchiq eshiklar kuni rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →