Fizik o‘zgaruvchan yulduzlar: sefeidlar, yangi va o‘ta yangi yulduzlar
Fizik o‘zgaruvchan yulduzlarning yorqinligi ularning o‘zlaridagi jarayonlar tufayli o‘zgaradi. Sefeidlar – pulsatsiyalanuvchi o‘ta gigantlar (prototip – δ Sefey): yorqinligi davriy o‘zgaradi, davri 1–100 sutka. 1912-yilda Henrietta Livitt davr qancha uzun bo‘lsa, yulduz shuncha yorqin ekanini aniqladi (davr–yorqinlik bog‘lanishi): davrni o‘lchab M ni topib, m – M = 5 lg d – 5 dan masofani hisoblash mumkin; Xabbl 1923–1924-yillarda Andromeda tumanligidagi sefeidlar orqali u bizning Galaktikadan tashqarida ekanini ko‘rsatgan. Yangi yulduz – qo‘shaloq sistemada oq mittining yo‘ldoshidan modda tortib olishi va yuza qatlamda vodorodning portlab yonishi: yorqinlik ≈ 10 kattalikka ortadi, lekin yulduz saqlanib qoladi. O‘ta yangi yulduz – yulduzning yakuniy portlashi, yorqinligi butun galaktikaniki darajasida: Ia turi – oq mitti massasi ≈ 1,4 M☉ chegaraga yetganda (standart sham sifatida masofa o‘lchashda ishlatiladi), II turi – massiv yulduz yadrosining qulashi. Tarixiy o‘ta yangi yulduzlar: 1054 (Qisqichbaqasimon tumanlik), 1572 (Tixo), 1604 (Kepler), 1987-yilda Katta Magellan Bulutida SN 1987A.
| Tur | Xususiyati |
|---|---|
| Sefeidalar | pulsatsiyalanuvchi o‘ta gigantlar, davri 1–100 kun; davr qancha uzun, shuncha yorqin (Livitt, 1912) |
| Yangi yulduz | oq mitti yo‘ldoshidan modda tortadi; ≈ 10 kattalikka yorishadi, yulduz saqlanadi |
| O‘ta yangi yulduz Ia | oq mitti ≈ 1,4 M☉ ga yetganda; «standart sham» |
| O‘ta yangi yulduz II | massiv yulduz yadrosining qulashi |
Yo‘l bo‘yida bir xil ko‘cha chiroqlari qator turibdi: biz ularning qaysi biri uzoqroq ekanini qanchalik xira ko‘rinishiga qarab bilamiz. Sefeidlar ham shunday: davri orqali ularning haqiqiy yorqinligi ma’lum bo‘ladi, ko‘rinma xiraligi esa masofani beradi.
Astronomlar galaktikalargacha masofani standart yorug‘lik manbalari bilan o‘lchaydi, geodezistlar masofani ma’lum o‘lchamli belgilar bilan baholaydi, yoritish muhandislari lampalarni bir xil quvvatda tanlaydi.
Kunduzi yo‘l bo‘yidagi bir xil daraxtlar yoki ustunlarga qarab, qaysi biri uzoqroq ekanini ularning ko‘rinma o‘lchamiga qarab taxmin qiling.
O‘zgaruvchan yulduzni kuzatish: AAVSO yoki planetariy dasturidan yorqin o‘zgaruvchi (masalan, Algol, δ Sefey) ni tanlang, bir necha kechada (kattalar bilan) uning yorqinligini yaqin turgan o‘zgarmas yulduzlar bilan solishtirib baholang va grafikka tushiring.