ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

O‘zgaruvchan yulduzlar va yulduzlar evolutsiyasi

Darslar 54–55 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
54

Fizik o‘zgaruvchan yulduzlar: sefeidlar, yangi va o‘ta yangi yulduzlar

Darslik: 115–117-betlar
MaqsadFizik o‘zgaruvchan yulduzlar turlarini (sefeidlar, yangi va o‘ta yangi yulduzlar) ajratish va sefeidlar yordamida masofani baholash.
Yangi so‘zlar
sefeid · Cepheidyangi yulduz · novao‘ta yangi yulduz · supernovastandart sham · standard candle
Tushuntirish

Fizik o‘zgaruvchan yulduzlarning yorqinligi ularning o‘zlaridagi jarayonlar tufayli o‘zgaradi. Sefeidlar – pulsatsiyalanuvchi o‘ta gigantlar (prototip – δ Sefey): yorqinligi davriy o‘zgaradi, davri 1–100 sutka. 1912-yilda Henrietta Livitt davr qancha uzun bo‘lsa, yulduz shuncha yorqin ekanini aniqladi (davr–yorqinlik bog‘lanishi): davrni o‘lchab M ni topib, m – M = 5 lg d – 5 dan masofani hisoblash mumkin; Xabbl 1923–1924-yillarda Andromeda tumanligidagi sefeidlar orqali u bizning Galaktikadan tashqarida ekanini ko‘rsatgan. Yangi yulduz – qo‘shaloq sistemada oq mittining yo‘ldoshidan modda tortib olishi va yuza qatlamda vodorodning portlab yonishi: yorqinlik ≈ 10 kattalikka ortadi, lekin yulduz saqlanib qoladi. O‘ta yangi yulduz – yulduzning yakuniy portlashi, yorqinligi butun galaktikaniki darajasida: Ia turi – oq mitti massasi ≈ 1,4 M☉ chegaraga yetganda (standart sham sifatida masofa o‘lchashda ishlatiladi), II turi – massiv yulduz yadrosining qulashi. Tarixiy o‘ta yangi yulduzlar: 1054 (Qisqichbaqasimon tumanlik), 1572 (Tixo), 1604 (Kepler), 1987-yilda Katta Magellan Bulutida SN 1987A.

TurXususiyati
Sefeidalarpulsatsiyalanuvchi o‘ta gigantlar, davri 1–100 kun; davr qancha uzun, shuncha yorqin (Livitt, 1912)
Yangi yulduzoq mitti yo‘ldoshidan modda tortadi; ≈ 10 kattalikka yorishadi, yulduz saqlanadi
O‘ta yangi yulduz Iaoq mitti ≈ 1,4 M☉ ga yetganda; «standart sham»
O‘ta yangi yulduz IImassiv yulduz yadrosining qulashi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yo‘l bo‘yida bir xil ko‘cha chiroqlari qator turibdi: biz ularning qaysi biri uzoqroq ekanini qanchalik xira ko‘rinishiga qarab bilamiz. Sefeidlar ham shunday: davri orqali ularning haqiqiy yorqinligi ma’lum bo‘ladi, ko‘rinma xiraligi esa masofani beradi.

Kim ishlatadi

Astronomlar galaktikalargacha masofani standart yorug‘lik manbalari bilan o‘lchaydi, geodezistlar masofani ma’lum o‘lchamli belgilar bilan baholaydi, yoritish muhandislari lampalarni bir xil quvvatda tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kunduzi yo‘l bo‘yidagi bir xil daraxtlar yoki ustunlarga qarab, qaysi biri uzoqroq ekanini ularning ko‘rinma o‘lchamiga qarab taxmin qiling.

Namunalar
Sefeid davri 10 sutka, M ≈ –4; ko‘rinma m = 6: m – M = 10, 5 lg d – 5 = 10, lg d = 3, d = 10³ = 1000 pk.
1054Qisqichbaqasimon tumanlik1572Tixo1604Kepler1987SN 1987A
Yangi yulduz yorqinligi 10 kattalikka ortsa, yorqinlik 100 · 100 = 10 000 marta ortadi.
Sinfda faoliyat

O‘zgaruvchan yulduzni kuzatish: AAVSO yoki planetariy dasturidan yorqin o‘zgaruvchi (masalan, Algol, δ Sefey) ni tanlang, bir necha kechada (kattalar bilan) uning yorqinligini yaqin turgan o‘zgarmas yulduzlar bilan solishtirib baholang va grafikka tushiring.

Mashq
1
Sefeidlarning davr–yorqinlik bog‘lanishini kim topgan?
2
m – M = 10 bo‘lsa, d necha pk? (lg d = 3)
3
Yangi yulduz va o‘ta yangi yulduz farqi nimada?
4
Nima uchun Ia turi o‘ta yangi yulduzlar masofa o‘lchash uchun qulay?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning yozgi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →