Fizik o‘zgaruvchan yulduzlar: sefeidlar, yangi va o‘ta yangi yulduzlar
Fizik o‘zgaruvchan yulduzlarning yorqinligi ularning o‘zlaridagi jarayonlar tufayli o‘zgaradi. Sefeidlar – pulsatsiyalanuvchi o‘ta gigantlar (prototip – δ Sefey): yorqinligi davriy o‘zgaradi, davri 1–100 sutka. 1912-yilda Henrietta Livitt davr qancha uzun bo‘lsa, yulduz shuncha yorqin ekanini aniqladi (davr–yorqinlik bog‘lanishi): davrni o‘lchab M ni topib, m – M = 5 lg d – 5 dan masofani hisoblash mumkin; Xabbl 1923–1924-yillarda Andromeda tumanligidagi sefeidlar orqali u bizning Galaktikadan tashqarida ekanini ko‘rsatgan. Yangi yulduz – qo‘shaloq sistemada oq mittining yo‘ldoshidan modda tortib olishi va yuza qatlamda vodorodning portlab yonishi: yorqinlik ≈ 10 kattalikka ortadi, lekin yulduz saqlanib qoladi. O‘ta yangi yulduz – yulduzning yakuniy portlashi, yorqinligi butun galaktikaniki darajasida: Ia turi – oq mitti massasi ≈ 1,4 M☉ chegaraga yetganda (standart sham sifatida masofa o‘lchashda ishlatiladi), II turi – massiv yulduz yadrosining qulashi. Tarixiy o‘ta yangi yulduzlar: 1054 (Qisqichbaqasimon tumanlik), 1572 (Tixo), 1604 (Kepler), 1987-yilda Katta Magellan Bulutida SN 1987A.
O‘zgaruvchan yulduzni kuzatish: AAVSO yoki planetariy dasturidan yorqin o‘zgaruvchi (masalan, Algol, δ Sefey) ni tanlang, bir necha kechada (kattalar bilan) uning yorqinligini yaqin turgan o‘zgarmas yulduzlar bilan solishtirib baholang va grafikka tushiring.