☰ Mundarija · Astronomiya

Kosmonavtika elementlari: tarix va raketa harakati

Darslar 63–64 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
63

Kosmonavtika predmeti va uning boshqa fanlar bilan aloqasi

Darslik: 134–137-betlar
MaqsadKosmonavtika predmetini, asosiy bosqichlarini (1957 – Sputnik-1, 1961 – Gagarin, 1969 – Oyga qo‘nish) va hozirgi yo‘nalishlarni bilish.
Yangi so‘zlar
kosmonavtika · astronauticssun’iy yo‘ldosh · artificial satellitekosmik stansiya · space stationorbita · orbit
Tushuntirish

Kosmonavtika – kosmik fazoni o‘rganish va o‘zlashtirish uchun parvozlar nazariyasi va texnikasi. Nazariy asosni K. E. Siolkovskiy qo‘ygan (1903-yil, raketa harakati formulasi), 1926-yilda R. Godard suyuq yoqilg‘ili birinchi raketani uchirgan, S. P. Korolev rahbarligida 1957-yil 4-oktabrda birinchi sun’iy yo‘ldosh «Sputnik-1» orbitaga chiqarilgan, 1961-yil 12-aprelda Yuriy Gagarin «Vostok-1» da Yer atrofida bir marta aylanib (108 daqiqa) birinchi kosmonavt bo‘lgan. 1969-yil 20-iyulda «Apollon-11» astronavtlari Oyga qo‘ngan. Keyingi bosqichlar: orbital stansiyalar (Salyut, Mir), Xalqaro kosmik stansiya (XKS; birinchi moduli 1998, doimiy ekipaj 2000-yil noyabrdan), Voyajer zondlari (1977), Hubble teleskopi (1990), Mars marsyurarlari. Hozirgi yo‘nalishlar: qayta ishlatiladigan raketalar (SpaceX Falcon 9, birinchi pog‘ona qo‘nishi 2015-yilda), tijorat parvozlar, Xitoyning «Tiangong» stansiyasi, Oyga qaytish dasturlari (Artemis, Chandrayaan-3 2023). Kosmonavtika aloqa, navigatsiya (GPS), ob-havo va Yer kuzatuvi sun’iy yo‘ldoshlari orqali kundalik hayotimizga kirgan.

Namunalar
Sputnik-1 orbita davri ≈ 96 daqiqa: sutkada 1440 : 96 = 15 marta Yerni aylanadi.
Birinchi yo‘ldoshdan 2026-yilgacha: 2026 – 1957 = 69 yil; Gagarin parvozidan: 2026 – 1961 = 65 yil.
Sinfda faoliyat

Kosmonavtika xronologiyasi plakatini tuzing (1903 Siolkovskiy, 1926 Godard, 1957, 1961, 1969, 1998, 2015, 2023) va har bir voqea uchun bitta jumla yozing.

Mashq
1
Birinchi sun’iy yo‘ldosh qachon va qanday nom bilan uchirilgan?
2
Yo‘ldosh davri 90 daqiqa. Sutkada nechta aylanish? (1440 : 90)
3
1961-yil 12-aprelning ahamiyati nima?
4
Kosmonavtika bizning kundalik hayotimizda qayerda uchraydi? Ikkita misol keltiring.