ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Kosmonavtika elementlari: tarix va raketa harakati

Darslar 63–64 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
63

Kosmonavtika predmeti va uning boshqa fanlar bilan aloqasi

Darslik: 134–137-betlar
MaqsadKosmonavtika predmetini, asosiy bosqichlarini (1957 – Sputnik-1, 1961 – Gagarin, 1969 – Oyga qo‘nish) va hozirgi yo‘nalishlarni bilish.
Yangi so‘zlar
kosmonavtika · astronauticssun’iy yo‘ldosh · artificial satellitekosmik stansiya · space stationorbita · orbit
Tushuntirish

Kosmonavtika – kosmik fazoni o‘rganish va o‘zlashtirish uchun parvozlar nazariyasi va texnikasi. Nazariy asosni K. E. Siolkovskiy qo‘ygan (1903-yil, raketa harakati formulasi), 1926-yilda R. Godard suyuq yoqilg‘ili birinchi raketani uchirgan, S. P. Korolev rahbarligida 1957-yil 4-oktabrda birinchi sun’iy yo‘ldosh «Sputnik-1» orbitaga chiqarilgan, 1961-yil 12-aprelda Yuriy Gagarin «Vostok-1» da Yer atrofida bir marta aylanib (108 daqiqa) birinchi kosmonavt bo‘lgan. 1969-yil 20-iyulda «Apollon-11» astronavtlari Oyga qo‘ngan. Keyingi bosqichlar: orbital stansiyalar (Salyut, Mir), Xalqaro kosmik stansiya (XKS; birinchi moduli 1998, doimiy ekipaj 2000-yil noyabrdan), Voyajer zondlari (1977), Hubble teleskopi (1990), Mars marsyurarlari. Hozirgi yo‘nalishlar: qayta ishlatiladigan raketalar (SpaceX Falcon 9, birinchi pog‘ona qo‘nishi 2015-yilda), tijorat parvozlar, Xitoyning «Tiangong» stansiyasi, Oyga qaytish dasturlari (Artemis, Chandrayaan-3 2023). Kosmonavtika aloqa, navigatsiya (GPS), ob-havo va Yer kuzatuvi sun’iy yo‘ldoshlari orqali kundalik hayotimizga kirgan.

YilVoqea
1903Siolkovskiy – raketa harakati formulasi
1926Goddard – birinchi suyuq yonilg‘ili raketa
1957Sputnik-1 – birinchi sun’iy yo‘ldosh (4 oktabr)
1961Gagarin – birinchi kosmonavt (12 aprel)
1969Apollon-11 Oyga qo‘ndi (20 iyul)
1998–2000XKS: birinchi modul – doimiy ekipaj
2015Falcon 9 birinchi bosqichi qo‘ndi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Agronom dala suratlarini yo‘ldoshdan oladi va yashil, quruq bo‘lib ko‘ringan joylarni solishtirib, qayerga ko‘proq suv kerakligini aniqlaydi. Shunday suratlar daryolar toshqinini kuzatishda ham yordam beradi. Kosmik texnologiya oddiy hayotda hosil va suvni boshqarishga xizmat qiladi.

Kim ishlatadi

Agronomlar yo‘ldosh suratlaridan hosilni baholaydi, ob-havo prognozchilari bulutlar harakatini kuzatadi, qutqaruvchilar toshqin xaritalarini tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Atlasdagi yo‘ldosh suratida daryo, yashil dalalar va shaharni toping va har birini qanday rangda ko‘rganingizni yozing.

Namunalar
Sputnik-1 orbita davri ≈ 96 daqiqa: sutkada 1440 : 96 = 15 marta Yerni aylanadi.
1957Sputnik1961Gagarin2026hozir
Birinchi yo‘ldoshdan 2026-yilgacha: 2026 – 1957 = 69 yil; Gagarin parvozidan: 2026 – 1961 = 65 yil.
Sinfda faoliyat

Kosmonavtika xronologiyasi plakatini tuzing (1903 Siolkovskiy, 1926 Godard, 1957, 1961, 1969, 1998, 2015, 2023) va har bir voqea uchun bitta jumla yozing.

Mashq
1
Birinchi sun’iy yo‘ldosh qachon va qanday nom bilan uchirilgan?
2
Yo‘ldosh davri 90 daqiqa. Sutkada nechta aylanish? (1440 : 90)
3
1961-yil 12-aprelning ahamiyati nima?
4
Kosmonavtika bizning kundalik hayotimizda qayerda uchraydi? Ikkita misol keltiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘n ikki yil qutisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →