ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Ulug‘bek rasadxonasi va nurlanish qonunlari

Darslar 32–33 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
32

Ulug‘bek rasadxonasining «bosh asbobi»

Darslik: 55-bet
MaqsadUlug‘bek rasadxonasining asosiy asbobi – Fahriy sekstant, «Ziji Sultoniy» va Samarqand astronomlar maktabi haqida aniq tarixiy ma’lumotlarni aytish.
Yangi so‘zlar
Fahriy sekstant · Fakhri sextantZiji Sultoniy · Zij-i Sultanirasadxona · observatorykatalog · catalogue
Tushuntirish

Mirzo Ulug‘bek (1394–1449), Amir Temurning nabirasi, Samarqand hokimi va Movarounnahr hukmdori sifatida 1420-yillarda Ko‘hak tepaligida rasadxona qurdirdi (qurilish taxminan 1424–1429-yillarda). Uning asosiy asbobi – Fahriy sekstant: meridian tekisligida joylashgan, radiusi ≈ 40 m li katta doira yoyi (aylananing 1/6 qismi, ya’ni 60°); u teleskop emas edi – teleskoplar ixtiro qilinishidan 180 yil ilgari yaratilgan, kuzatish ko‘zga qarab, qarashlar (vizirlar) yordamida olib borilgan. Yoyning 1° ga to‘g‘ri kelgan qismi ≈ 70 sm bo‘lgani uchun burchaklarni juda aniq o‘lchash mumkin edi. Ulug‘bek, Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid Koshiy va Ali Qushchi bilan birga «Ziji Sultoniy» jadvallarini tuzdi (asosiy qismi taxminan 1437-yilda tugallangan, keyin ham to‘ldirilgan): unda taxminan 1018 yulduzning koordinatalari, sayyoralar harakati jadvallari va kalendarlar bor. Sidereal yil uzunligi ≈ 365 sutka 6 soat 10 daqiqa deb topilgan (xatosi bir daqiqa atrofida), ekliptikaning og‘ishi ≈ 23°30′. Ulug‘bek 1449-yilda o‘ldirilgan, rasadxona keyinchalik vayron bo‘lgan; uning poydevor qismi, ya’ni sekstantning yer ostidagi izlari 1908-yilda V. L. Vyatkin tomonidan topilgan.

60°R ≈ 40 mFaxriy sekstanti: doiraning 1/6 qismiO
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Katta va kichik soat siferblatini solishtirgan bola kattasida daqiqa belgilari bir-biridan uzoqroq turishini, shuning uchun vaqtni aniqroq o‘qish mumkinligini payqadi. Kattaroq shkala burchakni yoki masofani mayda bo‘laklarga ajratishni osonlashtiradi. Qadimgi rasadxona asbobi ham shu sabab juda katta qilingan.

Kim ishlatadi

Asbobsozlar o‘lchov shkalasini katta qilib aniqlikni oshiradi, geodezistlar burchakni aniq o‘lchaydi, muzey yo‘lboshchilari Samarqand merosini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Yerga yoki katta qog‘ozga 1 m uzun ip bilan yoy chizib, bir graduslik yoy uzunligini o‘lchang (taxminan 1,7 sm). Keyin 50 sm li ip bilan takrorlab, ikkalasini solishtiring.

Namunalar
YilVoqea
1394Ulug‘bek tug‘ildi
≈ 1424–1429rasadxona qurilishi
≈ 1437«Ziji Sultoniy»ning asosiy qismi
1449Ulug‘bek o‘ldirildi
1908sekstant qoldiqlarini V. L. Vyatkin topdi
Ulug‘bek zijining asosiy qismini taxminan 1437-yilda tugatganda u 1437 – 1394 = 43 yoshda edi; vafot etganda 1449 – 1394 = 55 yoshda.
Radiusi 40,2 m li aylananing 1° yoyi 2π · 40,2 : 360 ≈ 0,70 m; demak 1′ yoyi ≈ 70 sm : 60 ≈ 1,2 sm – bunday asbobda daqiqalik aniqlikka erishish mumkin edi.
Sinfda faoliyat

Ulug‘bek va uning hamkasblari haqida qisqa axborot tayyorlang (har bir olim uchun bitta aniq ma’lumot) va sinfda taqdim eting. Faqat ishonchli manbalardan (ensiklopediya, ilmiy maqolalar) foydalaning.

Mashq
1
Ulug‘bek rasadxonasining asosiy asbobi qanday ataladi?
2
«Ziji Sultoniy»da taxminan nechta yulduzning koordinatalari berilgan?
3
Nima uchun Fahriy sekstantni «teleskop» deb atash noto‘g‘ri?
4
Ulug‘bek va Jamshid Koshiy hayoti haqida nimani bilasiz? Ikki ishonchli ma’lumot keltiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning motivatsion xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →