Ulug‘bek rasadxonasining «bosh asbobi»
Mirzo Ulug‘bek (1394–1449), Amir Temurning nabirasi, Samarqand hokimi va Movarounnahr hukmdori sifatida 1420-yillarda Ko‘hak tepaligida rasadxona qurdirdi (qurilish taxminan 1424–1429-yillarda). Uning asosiy asbobi – Fahriy sekstant: meridian tekisligida joylashgan, radiusi ≈ 40 m li katta doira yoyi (aylananing 1/6 qismi, ya’ni 60°); u teleskop emas edi – teleskoplar ixtiro qilinishidan 180 yil ilgari yaratilgan, kuzatish ko‘zga qarab, qarashlar (vizirlar) yordamida olib borilgan. Yoyning 1° ga to‘g‘ri kelgan qismi ≈ 70 sm bo‘lgani uchun burchaklarni juda aniq o‘lchash mumkin edi. Ulug‘bek, Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid Koshiy va Ali Qushchi bilan birga «Ziji Sultoniy» jadvallarini tuzdi (asosiy qismi taxminan 1437-yilda tugallangan, keyin ham to‘ldirilgan): unda taxminan 1018 yulduzning koordinatalari, sayyoralar harakati jadvallari va kalendarlar bor. Sidereal yil uzunligi ≈ 365 sutka 6 soat 10 daqiqa deb topilgan (xatosi bir daqiqa atrofida), ekliptikaning og‘ishi ≈ 23°30′. Ulug‘bek 1449-yilda o‘ldirilgan, rasadxona keyinchalik vayron bo‘lgan; uning poydevor qismi, ya’ni sekstantning yer ostidagi izlari 1908-yilda V. L. Vyatkin tomonidan topilgan.
Ulug‘bek va uning hamkasblari haqida qisqa axborot tayyorlang (har bir olim uchun bitta aniq ma’lumot) va sinfda taqdim eting. Faqat ishonchli manbalardan (ensiklopediya, ilmiy maqolalar) foydalaning.