Asteroidlar va mitti planetalar
Asteroidlar – tosh yoki metalldan iborat, planetadan kichik jismlar; ko‘pchiligi Mars va Yupiter orbitalari orasida (≈ 2,1–3,3 AB), asteroidlar belbog‘ida joylashgan; ularning jami massasi Oy massasining bir necha foizi xolos. Birinchi asteroid Seresni 1801-yil 1-yanvarda Piazzi topgan; endi u diametri ≈ 940 km li mitti planeta (belbog‘ massasining ≈ uchdan bir qismi). Vesta ≈ 525 km. Yupiter bilan rezonansli orbitalarda Kirkvud bo‘shliqlari bor. Mitti planeta – Quyosh atrofida aylanuvchi, o‘z tortishishi tufayli deyarli sharsimon, ammo orbitasini tozalamagan jism: Seres, Pluton (2015-yilda «New Horizons» uchib o‘tgan), Eris, Xaumea, Makemake. Yerga yaqin asteroidlar xavf tug‘dirishi mumkin: ≈ 66 mln yil oldin diametri ≈ 10 km li jism Chikshulub kraterini hosil qilib, dinozavrlar yo‘qolishiga sabab bo‘lgan; 2013-yil Chelyabinskda ≈ 20 m li jism portlagan. Apofis asteroidi 2029-yil 13-aprelda Yerdan ≈ 32 000 km masofadan o‘tadi (to‘qnashuv xavfi yo‘q). 2022-yil sentyabrda NASA «DART» apparati Dimorfos asteroidiga urilib, uning orbita davrini ≈ 32 daqiqaga qisqartirdi – asteroidni og‘dirish usuli sinovdan o‘tdi.
Asteroidlarning sharsimon bo‘lmagan shaklini tushunish uchun plastilin yoki loydan «asteroid» yasab, uni og‘irlik markazi atrofida aylantiring; nega kichik jismlar tartibsiz shaklda bo‘lishini muhokama qiling.