ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Asteroidlar, mitti planetalar va kometalar

Darslar 42–43 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
42

Asteroidlar va mitti planetalar

Darslik: 89–91-betlar
MaqsadAsteroidlar, asteroidlar belbog‘i, mitti planetalar va Yerga yaqin asteroidlar xavfi haqida bilimlarni umumlashtirish.
Yangi so‘zlar
asteroid · asteroidasteroidlar belbog‘i · asteroid beltmitti planeta · dwarf planetYerga yaqin asteroid · near-Earth asteroid
Tushuntirish

Asteroidlar – tosh yoki metalldan iborat, planetadan kichik jismlar; ko‘pchiligi Mars va Yupiter orbitalari orasida (≈ 2,1–3,3 AB), asteroidlar belbog‘ida joylashgan; ularning jami massasi Oy massasining bir necha foizi xolos. Birinchi asteroid Seresni 1801-yil 1-yanvarda Piazzi topgan; endi u diametri ≈ 940 km li mitti planeta (belbog‘ massasining ≈ uchdan bir qismi). Vesta ≈ 525 km. Yupiter bilan rezonansli orbitalarda Kirkvud bo‘shliqlari bor. Mitti planeta – Quyosh atrofida aylanuvchi, o‘z tortishishi tufayli deyarli sharsimon, ammo orbitasini tozalamagan jism: Seres, Pluton (2015-yilda «New Horizons» uchib o‘tgan), Eris, Xaumea, Makemake. Yerga yaqin asteroidlar xavf tug‘dirishi mumkin: ≈ 66 mln yil oldin diametri ≈ 10 km li jism Chikshulub kraterini hosil qilib, dinozavrlar yo‘qolishiga sabab bo‘lgan; 2013-yil Chelyabinskda ≈ 20 m li jism portlagan. Apofis asteroidi 2029-yil 13-aprelda Yerdan ≈ 32 000 km masofadan o‘tadi (to‘qnashuv xavfi yo‘q). 2022-yil sentyabrda NASA «DART» apparati Dimorfos asteroidiga urilib, uning orbita davrini ≈ 32 daqiqaga qisqartirdi – asteroidni og‘dirish usuli sinovdan o‘tdi.

123456MarsYupiter
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Osmonni tekshiruvchi astronomlar bir joyning ikki suratini bir necha soat farq bilan solishtiradi. Yulduzlar joyida turadi, harakatlanayotgan nuqta esa asteroid bo‘lishi mumkin. Shunday oddiy «ikki rasm farqi» usuli bilan xavfli jismlar oldindan topiladi.

Kim ishlatadi

Osmonni kuzatuvchi astronomlar yangi jismlarni qidiradi, kosmik missiya muhandislari xavfni oldini olish usullarini sinaydi, favqulodda vaziyatlar xizmatlari xavf-xatarni baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga nuqtalar tarqog‘ini chizing, so‘ng ikkinchi rasmda bitta nuqtani biroz siljitib chizing va sherigingizdan farqni topishini so‘rang.

Namunalar
DART: Dimorfos davri 11 s 55 daq edi, urilgandan so‘ng 11 s 23 daq: farq (11 · 60 + 55) – (11 · 60 + 23) = 32 daqiqa.
Apofis 2029-yilda yaqin o‘tadi; 2029 – 2026 = 3 yil qoldi – bu vaqt ichida kuzatuvlar orbitani yanada aniqlaydi.
Sinfda faoliyat

Asteroidlarning sharsimon bo‘lmagan shaklini tushunish uchun plastilin yoki loydan «asteroid» yasab, uni og‘irlik markazi atrofida aylantiring; nega kichik jismlar tartibsiz shaklda bo‘lishini muhokama qiling.

Mashq
1
Asteroidlar belbog‘i qayerda joylashgan?
2
Asteroid davri 11 s 55 daq edi va 32 daqiqaga qisqardi. Yangi davr necha daqiqa? (11 · 60 + 55 – 32)
3
Seres nima uchun hozir mitti planeta hisoblanadi?
4
Nima uchun asteroidlarni kuzatish va kataloglash muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning konferensiya slaydiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →