Asteroidlar va mitti planetalar
Asteroidlar – tosh yoki metalldan iborat, planetadan kichik jismlar; ko‘pchiligi Mars va Yupiter orbitalari orasida (≈ 2,1–3,3 AB), asteroidlar belbog‘ida joylashgan; ularning jami massasi Oy massasining bir necha foizi xolos. Birinchi asteroid Seresni 1801-yil 1-yanvarda Piazzi topgan; endi u diametri ≈ 940 km li mitti planeta (belbog‘ massasining ≈ uchdan bir qismi). Vesta ≈ 525 km. Yupiter bilan rezonansli orbitalarda Kirkvud bo‘shliqlari bor. Mitti planeta – Quyosh atrofida aylanuvchi, o‘z tortishishi tufayli deyarli sharsimon, ammo orbitasini tozalamagan jism: Seres, Pluton (2015-yilda «New Horizons» uchib o‘tgan), Eris, Xaumea, Makemake. Yerga yaqin asteroidlar xavf tug‘dirishi mumkin: ≈ 66 mln yil oldin diametri ≈ 10 km li jism Chikshulub kraterini hosil qilib, dinozavrlar yo‘qolishiga sabab bo‘lgan; 2013-yil Chelyabinskda ≈ 20 m li jism portlagan. Apofis asteroidi 2029-yil 13-aprelda Yerdan ≈ 32 000 km masofadan o‘tadi (to‘qnashuv xavfi yo‘q). 2022-yil sentyabrda NASA «DART» apparati Dimorfos asteroidiga urilib, uning orbita davrini ≈ 32 daqiqaga qisqartirdi – asteroidni og‘dirish usuli sinovdan o‘tdi.
Osmonni tekshiruvchi astronomlar bir joyning ikki suratini bir necha soat farq bilan solishtiradi. Yulduzlar joyida turadi, harakatlanayotgan nuqta esa asteroid bo‘lishi mumkin. Shunday oddiy «ikki rasm farqi» usuli bilan xavfli jismlar oldindan topiladi.
Osmonni kuzatuvchi astronomlar yangi jismlarni qidiradi, kosmik missiya muhandislari xavfni oldini olish usullarini sinaydi, favqulodda vaziyatlar xizmatlari xavf-xatarni baholaydi.
Qog‘ozga nuqtalar tarqog‘ini chizing, so‘ng ikkinchi rasmda bitta nuqtani biroz siljitib chizing va sherigingizdan farqni topishini so‘rang.
Asteroidlarning sharsimon bo‘lmagan shaklini tushunish uchun plastilin yoki loydan «asteroid» yasab, uni og‘irlik markazi atrofida aylantiring; nega kichik jismlar tartibsiz shaklda bo‘lishini muhokama qiling.