ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Teleskop kattaliklari va radioastronomiya

Darslar 30–31 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
30

Teleskoplarning asosiy xarakteristik kattaliklari

Darslik: 51–52-betlar
MaqsadTeleskopning asosiy kattaliklarini (kattalashtirish, yorug‘lik yig‘ish, ajrata olish) hisoblash.
Yangi so‘zlar
kattalashtirish · magnificationdiafragma (diametr) · apertureajrata olish · resolving powerfokus masofasi · focal length
Tushuntirish

Teleskopning asosiy kattaligi – obyektiv diametri D. Fokus masofasi F obyektivniki, f – okulyarniki; burchakli kattalashtirish Γ = F / f. Yorug‘lik yig‘ish quvvati D² ga proporsional: ko‘z qorachig‘i d ≈ 7 mm bo‘lsa, teleskop ko‘zdan (D / d)² marta ko‘proq yorug‘lik to‘playdi, shuning uchun zaif yulduzlar ko‘rinadi; D ikki baravar oshsa, ko‘rinadigan eng zaif yulduz ≈ 1,5 kattalikka zaif bo‘ladi (5 lg 2 ≈ 1,5). Ajrata olish (ikki yaqin nuqtani ayro ko‘rish) difraksiya bilan chegaralanadi: θ ≈ 1,22 λ / D (radianda); ko‘rinadigan nur uchun θ ≈ 140″ / D(mm). Faqat kattalashtirishni oshirish ajrata olishni yaxshilamaydi – uni D belgilaydi; shuningdek amaliy foydali kattalashtirish ≈ 1–2 · D(mm) dan oshmaydi. Yer atmosferasi turbulentligi katta teleskoplarda ajrata olishni ≈ 1″ da cheklaydi, adaptiv optika va kosmos teleskoplari esa difraksiya chegarasiga yaqinlashadi.

KattalikFormula
burchak kattalashtirishΓ = F / f
yorug‘lik yig‘ish (ko‘zga nisbatan)(D / d)²
ajrata olish (ko‘rinadigan yorug‘lik)θ ≈ 140″ / D (mm)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Fotograf zim-ziyo xonada suratga olishda linzasi kengroq teshikli kamerani tanlaydi: linza kattaroq bo‘lsa, ko‘proq yorug‘lik tushadi va surat yorug‘ chiqadi. Teleskopning ham asosiy ko‘rsatkichi — obyektiv diametri, chunki u qanchalik yorug‘lik yig‘ishini belgilaydi. Katta teshik ko‘proq yorug‘lik yig‘adi.

Kim ishlatadi

Fotograflar yorug‘lik kam joyda keng linza tanlaydi, teleskop yasovchilar obyektiv o‘lchamini hisoblaydi, tabiat kuzatuvchilari durbinlarni tun uchun tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga diametri 2 sm va 4 sm bo‘lgan ikkita doira chizib, ularning yuzlari necha marta farq qilishini hisoblang va bu yorug‘lik yig‘ishga qanday bog‘liqligini yozing.

Namunalar
Ffobyektiv (D)okulyar(masshtabsiz)
F = 1200 mm, f = 24 mm: Γ = 1200 : 24 = 50 marta.
D = 140 mm: yorug‘lik yig‘ish (140 : 7)² = 20 · 20 = 400 marta ko‘zdan ko‘p; ajrata olish θ ≈ 140″ : 140 = 1″.
Sinfda faoliyat

Qo‘lingizdagi durbin (masalan, 8 × 40) belgisini o‘qing: 8 – kattalashtirish, 40 – obyektiv diametri (mm). Ko‘z qorachig‘i 7 mm bo‘lsa, yorug‘lik yig‘ish quvvatini hisoblang. Durbin bilan Quyoshga hech qachon qaramang.

Mashq
1
Teleskopning kattalashtirishi qanday topiladi?
2
F = 900 mm, f = 15 mm. Γ necha marta?
3
D = 70 mm, ko‘z qorachig‘i 7 mm. Teleskop ko‘zdan necha marta ko‘p yorug‘lik yig‘adi? (70 : 7)²
4
Nima uchun juda katta kattalashtirish tasvirni yaxshilamaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAnvarning tayyorgarlik rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →