☰ Mundarija · Astronomiya

Yulduz rangi va absolut kattaligi

Darslar 48–49 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
48

Yulduzlarning rangi va temperaturasi

Darslik: 105-bet
MaqsadYulduz rangi va sirt temperaturasi orasidagi bog‘lanishni, rang ko‘rsatkichi tushunchasini tushuntirish va Vin qonunini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
rang ko‘rsatkichi · colour indexeffektiv temperatura · effective temperatureko‘k yulduz · blue starqizil yulduz · red star
Tushuntirish

Yulduz rangi uning sirt temperaturasiga bog‘liq: Vin qonuniga ko‘ra qiziganroq yulduz qisqaroq to‘lqinda eng ko‘p nurlanadi. Juda issiq yulduzlar (> 10 000 K, masalan Rigel ≈ 12 000 K, Sirius ≈ 9900 K) ko‘k-oq, Quyosh (≈ 5800 K) sarg‘ish, sovuq yulduzlar (≈ 3000–4000 K, Betelgeyze ≈ 3600 K, Antares ≈ 3500 K) qizil-to‘q sariq ko‘rinadi. Rang miqdoriy ravishda rang ko‘rsatkichi B – V bilan beriladi: u ko‘k (B) va sariq-yashil (V) filtrdagi yulduz kattaliklari farqi; issiq yulduzlar uchun manfiy (≈ –0,3), Quyosh uchun ≈ 0,65, sovuq qizil yulduzlar uchun ≈ +1,5 va undan ortiq. Spektr bo‘yicha aniqlangan sirt temperaturasi effektiv temperatura deyiladi – bu birlik yuzadan yulduz bilan bir xil energiya nurlantiradigan absolut qora jism temperaturasi. Rang yulduz masofasiga bog‘liq emas, shuning uchun u foydali o‘lchov.

Namunalar
Vin qonuni: T = 7250 K bo‘lsa λ_max = 2 900 000 : 7250 = 400 nm (binafsha chegarasi), nurlanish ko‘rinadigan sohaning hammasini qamraydi, yulduz oq ko‘rinadi.
T = 3625 K bo‘lsa λ_max = 2 900 000 : 3625 = 800 nm – infraqizilga yaqin, shuning uchun yulduz qizg‘ish.
Sinfda faoliyat

Xavfsiz model: bir xil lampochka (yoki LED) nurini qizil, sariq va ko‘k shaffof qog‘oz orqali ko‘rib, yulduz ranglari bilan taqqoslang va qaysi rang qaysi temperaturaga mos kelishini muhokama qiling (qizil – sovuq yulduz, ko‘k-oq – issiq). Olov va issiq asboblarga tegmang.

Mashq
1
Qaysi yulduz issiqroq: ko‘k-oq Rigel yoki qizil Betelgeyze?
2
T = 5800 K uchun λ_max = 2 900 000 : 5800 necha nm?
3
Rang ko‘rsatkichi B – V manfiy bo‘lsa yulduz qanday?
4
Nima uchun yulduz rangi masofaga bog‘liq emas?