ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Yulduz rangi va absolut kattaligi

Darslar 48–49 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
48

Yulduzlarning rangi va temperaturasi

Darslik: 105-bet
MaqsadYulduz rangi va sirt temperaturasi orasidagi bog‘lanishni, rang ko‘rsatkichi tushunchasini tushuntirish va Vin qonunini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
rang ko‘rsatkichi · colour indexeffektiv temperatura · effective temperatureko‘k yulduz · blue starqizil yulduz · red star
Tushuntirish

Yulduz rangi uning sirt temperaturasiga bog‘liq: Vin qonuniga ko‘ra qiziganroq yulduz qisqaroq to‘lqinda eng ko‘p nurlanadi. Juda issiq yulduzlar (> 10 000 K, masalan Rigel ≈ 12 000 K, Sirius ≈ 9900 K) ko‘k-oq, Quyosh (≈ 5800 K) sarg‘ish, sovuq yulduzlar (≈ 3000–4000 K, Betelgeyze ≈ 3600 K, Antares ≈ 3500 K) qizil-to‘q sariq ko‘rinadi. Rang miqdoriy ravishda rang ko‘rsatkichi B – V bilan beriladi: u ko‘k (B) va sariq-yashil (V) filtrdagi yulduz kattaliklari farqi; issiq yulduzlar uchun manfiy (≈ –0,3), Quyosh uchun ≈ 0,65, sovuq qizil yulduzlar uchun ≈ +1,5 va undan ortiq. Spektr bo‘yicha aniqlangan sirt temperaturasi effektiv temperatura deyiladi – bu birlik yuzadan yulduz bilan bir xil energiya nurlantiradigan absolut qora jism temperaturasi. Rang yulduz masofasiga bog‘liq emas, shuning uchun u foydali o‘lchov.

0500010 00015 00012 0009900580036003500RigelSiriusQuyoshBetelgeyzeAntaresSirt harorati (K)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Temirchi qizdirilgan metallning rangiga qarab qanchalik qizigan bilib oladi: avval to‘q qizil, keyin to‘q sariq va ochroq, qattiq qizisa deyarli oq. Xuddi shuningdek yulduz rangi uning haroratini ko‘rsatadi. Rang bo‘yicha harorat baholash uzoqdagi jism uchun ham yaroqli.

Kim ishlatadi

Temirchilar va payvandchilar metall qizishini rangidan bilib oladi, shisha ustalari pechni rang bo‘yicha nazorat qiladi, astronomlar yulduz haroratini rangidan baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitob yoki rasmdagi qizdirilgan metall suratiga qarab, ranglarni salqinroqdan qizibroqqa tartiblab yozing. Hech narsani qizdirmang.

Namunalar
300400500600700800900400 nm
Vin qonuni: T = 7250 K bo‘lsa λmax = 2 900 000 : 7250 = 400 nm (binafsha chegarasi), nurlanish ko‘rinadigan sohaning hammasini qamraydi, yulduz oq ko‘rinadi.
300400500600700800900800 nm
T = 3625 K bo‘lsa λmax = 2 900 000 : 3625 = 800 nm – infraqizilga yaqin, shuning uchun yulduz qizg‘ish.
Sinfda faoliyat

Xavfsiz model: bir xil lampochka (yoki LED) nurini qizil, sariq va ko‘k shaffof qog‘oz orqali ko‘rib, yulduz ranglari bilan taqqoslang va qaysi rang qaysi temperaturaga mos kelishini muhokama qiling (qizil – sovuq yulduz, ko‘k-oq – issiq). Olov va issiq asboblarga tegmang.

Mashq
1
Qaysi yulduz issiqroq: ko‘k-oq Rigel yoki qizil Betelgeyze?
2
T = 5800 K uchun λmax = 2 900 000 : 5800 necha nm?
3
Rang ko‘rsatkichi B – V manfiy bo‘lsa yulduz qanday?
4
Nima uchun yulduz rangi masofaga bog‘liq emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinov testida taxmin qoidasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →