ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Qo‘shaloq yulduzlar va ularning massalari

Darslar 52–53 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
52

Fizik qo‘shaloq yulduzlar va ularning turlari

Darslik: 111–112-betlar
MaqsadOptik va fizik qo‘shaloq yulduzlarni ajratish va ularning turlarini (vizual, spektral, tutiluvchi) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
qo‘shaloq yulduz · binary startutiluvchi qo‘shaloq · eclipsing binaryspektral qo‘shaloq · spectroscopic binarymassa markazi · centre of mass
Tushuntirish

Osmonda yaqin ko‘ringan ikki yulduz optik juft bo‘lishi mumkin (aslida bir-biridan uzoq), yoki fizik qo‘shaloq – o‘zaro tortishuv bilan bog‘langan, umumiy massa markazi atrofida aylanuvchi ikki yulduz. Fizik qo‘shaloqlar uch usulda topiladi. Vizual qo‘shaloq – teleskopda ikkala yulduz alohida ko‘rinadi (Sirius A va B, davri ≈ 50 yil; Alfa Kentavr A va B, ≈ 80 yil). Spektral qo‘shaloq – komponentlar ajratib bo‘lmaydigan darajada yaqin, ammo Doppler effekti tufayli spektr chiziqlari davriy ravishda qizilga va ko‘kka siljiydi. Tutiluvchi qo‘shaloq – orbita tekisligi bizning ko‘rish chizig‘imizga yaqin bo‘lgani uchun yulduzlar bir-birini yopadi va yorqinlik davriy kamayadi (Algol, β Persey, davri ≈ 2,87 sutka). Qo‘shaloqlar muhim, chunki ular yulduz massalari va radiuslarini bevosita o‘lchash imkonini beradi; Quyosh o‘xshash yulduzlarning ≈ yarmi ko‘plik sistemalarda.

TurQanday topiladiMisol
vizualteleskopda ikkala yulduz alohida ko‘rinadiSirius A, B (≈ 50 yil); Alfa Kentavr A, B (≈ 80 yil)
spektralchiziqlar davriy qizil/ko‘k siljiydi (Dopler)
tutiluvchiyorqinlik davriy pasayadiAlgol (β Persey), ≈ 2,87 kun
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uzoqdagi mashinaning ikki faralari bitta chiroqdek ko‘rinadi, yaqinlashganda esa ikkita ekani ma’lum bo‘ladi. Teleskop ham yaqin juft yulduzlarni xuddi shunday ajratadi, ba’zi juftlarni esa umuman ajratib bo‘lmaydi va ularni boshqa yo‘llar bilan bilish kerak.

Kim ishlatadi

Teleskop yasovchilar tasvir aniqligini oshiradi, astronomlar juft yulduzlarni kuzatadi, yo‘l harakati xavfsizligi mutaxassislari uzoqdan ko‘rinadigan signallarni loyihalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga 3 mm oraliqda ikkita qora nuqta qo‘ying va ulardan asta uzoqlashib, nuqtalar qo‘shilib ketadigan masofani toping.

Namunalar
10 AB30 AB(massa markazi C)CAB
Massalari 3 : 1 bo‘lgan ikki yulduz orasida 40 AB. Massa markazigacha masofalar 1 : 3 nisbatda: 40 : 4 = 10 AB va 30 AB.
Spektral qo‘shaloqda chiziqlar qizilga eng ko‘p siljishi har 4 sutkada takrorlansa, orbita davri P = 4 sutka.
Sinfda faoliyat

Tutiluvchi qo‘shaloq modeli: qorong‘i xonada fonar (katta yulduz) va kichik to‘p (ikkinchi yulduz) ni aylantirib, fonar yorug‘ligini fotoelement (yoki telefon lyuksmetri) bilan o‘lchang; to‘p fonar oldidan o‘tganda yorug‘lik qanday kamayishini grafikka tushiring.

Mashq
1
Optik juft va fizik qo‘shaloq farqi nimada?
2
Massalari nisbati 2 : 1; orasidagi masofa 30 AB. Katta massaga yaqin yulduz massa markazidan necha AB uzoqlikda? (30 : 3)
3
Nima uchun spektral qo‘shaloqlar topiladi, garchi teleskopda ajralmasa ham?
4
Algol yorqinligi nega davriy kamayadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYakuniy tayyorgarlik rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →