Fizik qo‘shaloq yulduzlar va ularning turlari
Osmonda yaqin ko‘ringan ikki yulduz optik juft bo‘lishi mumkin (aslida bir-biridan uzoq), yoki fizik qo‘shaloq – o‘zaro tortishuv bilan bog‘langan, umumiy massa markazi atrofida aylanuvchi ikki yulduz. Fizik qo‘shaloqlar uch usulda topiladi. Vizual qo‘shaloq – teleskopda ikkala yulduz alohida ko‘rinadi (Sirius A va B, davri ≈ 50 yil; Alfa Kentavr A va B, ≈ 80 yil). Spektral qo‘shaloq – komponentlar ajratib bo‘lmaydigan darajada yaqin, ammo Doppler effekti tufayli spektr chiziqlari davriy ravishda qizilga va ko‘kka siljiydi. Tutiluvchi qo‘shaloq – orbita tekisligi bizning ko‘rish chizig‘imizga yaqin bo‘lgani uchun yulduzlar bir-birini yopadi va yorqinlik davriy kamayadi (Algol, β Persey, davri ≈ 2,87 sutka). Qo‘shaloqlar muhim, chunki ular yulduz massalari va radiuslarini bevosita o‘lchash imkonini beradi; Quyosh o‘xshash yulduzlarning ≈ yarmi ko‘plik sistemalarda.
| Tur | Qanday topiladi | Misol |
|---|---|---|
| vizual | teleskopda ikkala yulduz alohida ko‘rinadi | Sirius A, B (≈ 50 yil); Alfa Kentavr A, B (≈ 80 yil) |
| spektral | chiziqlar davriy qizil/ko‘k siljiydi (Dopler) | |
| tutiluvchi | yorqinlik davriy pasayadi | Algol (β Persey), ≈ 2,87 kun |
Uzoqdagi mashinaning ikki faralari bitta chiroqdek ko‘rinadi, yaqinlashganda esa ikkita ekani ma’lum bo‘ladi. Teleskop ham yaqin juft yulduzlarni xuddi shunday ajratadi, ba’zi juftlarni esa umuman ajratib bo‘lmaydi va ularni boshqa yo‘llar bilan bilish kerak.
Teleskop yasovchilar tasvir aniqligini oshiradi, astronomlar juft yulduzlarni kuzatadi, yo‘l harakati xavfsizligi mutaxassislari uzoqdan ko‘rinadigan signallarni loyihalaydi.
Qog‘ozga 3 mm oraliqda ikkita qora nuqta qo‘ying va ulardan asta uzoqlashib, nuqtalar qo‘shilib ketadigan masofani toping.
Tutiluvchi qo‘shaloq modeli: qorong‘i xonada fonar (katta yulduz) va kichik to‘p (ikkinchi yulduz) ni aylantirib, fonar yorug‘ligini fotoelement (yoki telefon lyuksmetri) bilan o‘lchang; to‘p fonar oldidan o‘tganda yorug‘lik qanday kamayishini grafikka tushiring.